Umumî Çinli Valiler Dönemi

1911-1933

1911'de Çin'de Mançu İmparatorluğu yıkılarak yerine Çin Cumhuriyeti kuruldu. Çin'de kargaşalıklar baş gösterdi, dahili savaşlar başladı. Fakat bu durumdan Doğu Türkistan Türkleri faydalanamadılar. 1911'den itibaren başlayan Kuzey Çin ve Güney Çin mücadelesini Milliyetçi Çin-Komünist Çin mücadelesi takip etti.

Çin'de Cumhuriyet u İmparatorluk hükümetinin tayin etmiş olduğu Doğu Türkistan'daki umumi valiler yerlerinde kaldılar, ismen ve hukuken Çin hükümetine bağlı, fakat faaliyette tamamen bağımsız olan bu askeri valiler, Doğu Türkistan'ı 1933 senesine kadar diledikleri gibi vahşi, barbar bir şekilde idare ettiler.

1931'de Doğu Türkistan'ın Kumul şehrinde başlayan hürriyet, istiklâl mücadelesi 1933 senesine kadar bütün Doğu Türkistan sathına sirayet etti. Memleketin her tarafında Çinliler mağlûp ve perişan oldular, imha edildiler. Neticede merkezi Kaşgar'da olmak üzere 12 Kasım 1933 tarihinde bütün Doğu Türkistan'a şamil "MÜSTAKİL DOĞU TÜRKİSTAN CUMHURİYETİ DEVLETİ" resmen kurularak dünyaya ilân edildi. Bu devletin kurucuları ve hükümet azaları şu değerli kimselerden meydana gelmişti,

1-  Reisicumhur.................. Hoca Niyaz Hacim Baki Niyaz

2-  Başvekil......................... Sabit Damulla Abdülbaki

3-  Harbiye Nazırı............... Uraz Bey

4-  Erkan H. Reisi............... General Mahmut Muhiti

5-  Dahiliye Nazırı.............. Zeyyid Zade Yunus Beğ

6-  Hariciye Nazırı.............. Kasım Can Hacı

7-  Maarif Nazırı................. Abdülkerim Han Mahdum

8-  Evkaf Nazırı.................. Şemseddin Türdi

9-  Adliye Nazırı.................    Zarif Kari

10-  Ziraat ve Ticaret Nazırı. Abdulhasan Musa Bey

11-  Maliye Nazırı................ Ali Akhun

12-  Sıhhiye Nazırı............... Abdullah Gani

Milliyetçi Çin hükümetinin iç savaşlarla meşguliyeti dolayısıyla Doğu Türkistan'a yeni bir ordu gönderemeyeceğini hesaplayan ve Doğu Türkistan'ın müstakil genç Türk devleti yaşadığı takdirde, Rus esareti altındaki Bati Türkistan, Azerbaycan, Îdil-Ural, Kuzey Kafkasya ve Kırım gibi diğer Türk ülkelerine örnek olacağından korkan Sovyet-Rusya o sıralarda yalnız Urümçi'de tutunabilen mahsur Çin kuvvetleri kumandanı ile anlaşarak Ruslar'ın Çinli kıyafetine soktuğu kızıl ordunun en seçme birliklerini modern silâh ve uçaklarla takviye ederek, mahdut sayıdaki derme çatma silâhlarla fakat imanla savaşan millî kuvvetlerin üzerine iki koldan saldırttı. Komşu devletlerden altın karşılığı silâh ve cephane tedarik edemeyen Millî kuvvetler bu durum karşısında mukadder olan mağlûbiyetten kurtulamayınca genç Doğu Türkistan Cumhuriyeti Devleti de ortadan kaldırıldı. (Doğu Türkistan ne zaman istiklâli için ayaklanmışsa devamlı Rusları karşısında bul-muştur.

Avrupa'nın Asya siyasî haritalarına baktığımızda 1876-1949 yıllan arası Doğu Türkistan devamlı Rus nüfuzu altında olarak gösterilmektedir. 1935 senesinde Batı ve Doğu Türkistan'ı gezen ve görüp yaşadığı olayları "Solo Turkestan ve Verbotene Reise" adındaki pek ilgi çekici kitaplarında anlatan Ella Maillart Rus konsoloslarının Doğu Türkistan'da Çinli valilerden daha hükümran olduklarını, Çinli valilerin onların yanında ellerini birleştirip devamlı başlarını eğerek konuştuklarını anlatmaktadır. Çinli valiler ise her an bir ayaklanmanın başlayacağı korkusu içerisinde idiler.

Doğu Türkistan adını kendilerin değil yerli halkın kullanmak istemediğini, buradaki halkın Çin soyundan Uygurlar olduğunu söylüyorlardı. Ancak benim görüştüğüm Doğu Türkistanlı herkes kendilerinin Müslüman Türk olduklarını söylüyorlardı. Siz Uygur musunuz diye sorduğumuzda Uygur adına evet diyen çıkmadığı gibi bu adın ne ifade ettiğini de çok kimse bilmiyordu, demektedir.