"Hür dünya" dediğimiz fakat tam anlamı ile hür olamayıp bazı emperyalist devletlerin tesiri ve yörüngesi altında olan dünya ülkelerinin vurdumduymaz, nemelazımcı tutum ve davranışları sebebi ile Komünist Çin tarafından işgal edilen Doğu Türkistan'da işgal öncesi ve sonrasında Çinli işgal güçlerine karşı çok çetin ve birçok dünya milletlerine ufuk açacak boyutlarda bir özgürlük mücadelesi verilmiştir.
Bugün, bu özgürlük mücadelelerinden biri olan 15 Kasım 1955 Atçüy Ayaklanmasının 48. yıldönümüdür. Dünya Milletleri gelecek nesillerine tarihte destan yazan kahramanlarının öykülerini naklederek milli ve manevi ilham kazandırırlar. "Atçüy Ayaklanması" da işte bunlardan bindir. 1951 yılında Çin işgal güçlerine karşı İstiklal mücadelesi kararı alan Doğu Türkistan istiklal savaşçıları "ellibirliler toplantısı" adı ile gerçekleştirilen istişare toplantısının ardından Çinli müstevlilere en kısa zamanda işgal ettikleri Doğu Türkistan topraklarını terk etmelerini aksi takdirde bütün Doğu Türkistan sathında top yekûn bir istiklal savaşı başlatılacağının mesajını iletmişler, fakat işgal kuvvetlerinin bu mesaja olumlu bir cevap vermemelerinden sonra küçük yerleşim birimlerinden başlamak üzere vilayetlere de sirayet eden bir kurtuluş savaşı başlattılar. Çok şiddetti çatışmaların yaşandığı bu hareket 1953 yılında halk arasında "kızıl cellat" namı ile ün salmış Çinli general "Vangçin" tarafından çok kanlı bir şekilde bastırıldı. Mücahitlerin önderlerinden Şeyh Cengiz, Şeyh Sadulla ve Abdulaziz Mahsum uğradıkları bir ihanet sonunda yakalanarak idam edildiler. Fakat bu kanlı bastırma hareketi de Doğu Türkistan istiklal savaşçılarının kalplerindeki istiklal ateşini söndürmeye yetmedi. Kısa zamanda toparlanan mücahitler 1954 yılının Aralık ayında Hoten vilayetinin Atçüy bölgesinde halk arasında muteber bir zat olan Niyazbey Hacının evinde bir araya gelen Şeyh Abdulhamit, Fethidin Mahsum ve bölgenin diğer ileri gelenleri bir mutabakatla "Teşkilatı Nicat Partisi" adı ile bir oluşum meydana getirerek 15 Kasım 1055 tarihinde genel bir istiklal savaşı başlatma kararı aldılar. Başlatılan bu savaşın ilk merhalesinde çok sayıda mücahidin tutuklu bulunduğu Atçüy hapishanesini bastılar, buradaki mücahitleri kurtararak kendi saflarına dahil ettiler. Daha sonra Hoten vilayetine yönelik bir büyük eylem arefesinde iken içeriden ihanete uğramaları sonunda kızıl ordu güçlerinin çok büyük bir kuşatması ile karşılaşarak planlanan bu harekette akamete uğratıldılar.

Kızıl ordu çemberini yararak kanlı çatışmalar sonunda kurtulmayı başaran mücahit önderleri yeniden bir toparlanma çalışmaları içinde iken yakalanarak hepsi de idam edildiler. Atçüy Ayaklanmasının en önemli tarafı Doğu Türkistan halkını, Çin esaretinin asla kabul edilmemesi gerektiği konusunda çok önemli bir bilinçlendirme hareketi olmasıdır. Gerçekten de öyle olmuş ve bütün Doğu Türkistan bölgelerinde büyüklü küçüklü olarak bir başlangıç yapan milli ayaklanma hareketleri ondan sonraki yıllarda da devam etmiş ve hiçbir zaman tam olarak son bulmamıştır. 1956 yılında Hoten vilayetinin Karakaş ilçesinde Şeyh Baki ve Şeyh Samed önderliğinde Mart ayında başlatılan bir silahlı mücadeleye ilk anda 800 mücahit katılmıştır.
Tarım havzası içindeki Doğu Türkistan halkına ait arazileri gasp ederek Çinlilere verme görevini yürüten "Silahlı toprak açma" birliklerine karşı taarruza geçen Doğu Türkistan mücahitleri 200'den fazla şehit vermelerine rağmen büyük başarı elde ettiler. 1956 yılının mayıs ayında 1300'den fazla bir mücahit grubu Abdulkadir bey önderliğinde Lop ilçesi ve civarında Çinli işgalcilere karşı çok çetin mücadeleler verdiler. 1957 yılında oldukça kuvvet kazanan mücahitler "Ulumbay" da bir "Milli Ordu" oluşturma çalışmaları başlattılar. Bu "Milli ordu" çalışmaları tam son aşamalarına geldiği bir sırada uğranılan ihanet sonucunda hareketin önderleri yakalandı kimi öldürüldü kimileri de Çin zindanlarına atıldı. Söz konusu " Milli ordu" tam olarak tamamlanabilmiş olunsa idi kesinlikle Doğu Türkistan'ın bu günkü kötü talihi değiştirilebilecekti.
15 Kasım 1955 tarihinde başlatılan "Atçüy Ayaklanması'nın tutuşturduğu meşale zaman zaman sönükleştirilse de hiçbir zaman tam olarak sönmedi. 1958 yılının Eylül aylarında Köktokay, Çingil ve Beşbalık bölgelerinde Cemşithan, Delilhan ve bunların birleşerek işgal güçlerine çok zor günler yaşatmışlarsa da neticede son model silahlarla mücehhez Kızıl Çin ordularına karşı yeterince mukavemet gösterememiş olduklarından teşkilat önderleri ele geçirilmiş ve bu milli hareketler de akamete uğratılmıştır.
Doğu Türkistan'ın en doğudaki ve Çin ile sınırı bulunan vilayeti olan Kumul'un Tanrıdağ yöresinde Ali Kurban ve Seyithan'ın oluşturduğu 1700 kişilik Milli kuvvetler Çin'in kullandığı bazı idari binaları ele geçirdiler, cephanelikleri basarak önemli miktarlarda mühimmat elde ederek hapishanelerdeki istiklal savaşçılarını kurtardılar. "Doğu Türkistan istiklal savaşçıları" bu defa oldukça başarılı bir gidişat göstererek Doğu Türkistan'a sınırsız şekilde akın eden Çinli göçmenleri ülkeyi terk etmeye zorladılar. Çinli göçmenler de zaten kendiliklerinden Doğu Türkistan'ı terk etmeye başlamışlardır. Doğu Türkistan mücahitlerinin oluşturduğu "Doğu Türkistan Halk Partisi" adındaki bu teşkilat gerektiğinde bütün Doğu Türkistan'da koordinasyon sağlayabilecek bir yapıya kavuşmuş, bunun dışında 78 ayrı alt grup oluşturmuştu. 60.000 üyesi ve 300.000 sempatizanı bulunmaktaydı. "Doğu Türkistan Halk Partisi" Çinli işgalcilere son darbeyi indirip vatanlarını Çinli emperyalistlerden kurtarmak için büyük bir hazırlık içinde iken büyük çaplı bir ihanet neticesinde kızıl Çin güçleri tarafından önderleri yakalanarak idam edildi, "Doğu Türkistan Halk Partisi"nin yakalanabilen üyeleri şehit edildi, hapse atıldı ve böylece Doğu Türkistanlıların kurtuluş ümidi ileri bir tarihe ertelenmiş oldu...
Doğu Türkistanlılar Doğu Türkistan'ın içinde bulunduğu durumu dünya kamuoyuna anlatırlarken, bazı aklı evvellerin Çin işgali sırasında Doğu Türkistan halkının ciddi anlamda bir savaş verip vermedikleri hususunda tereddütlerinin bulunduğuna şahit olmuşuzdur. "Atçüy", "Barın" ve "Gulca" ayaklanmaları Doğu Türkistanlıların "İstiklal" i ne kadar hak eden bir millet olduklarını açıkça ortaya koymaktadır.
"Atçüy Ayaklanması" sönmeyen bir meşale olmaya devam edecektir.