|
Doğu Türkistan Milli Hükûmeti
ile Gulca'daki görüşmeler için, Mareşal Çan Kay-şek, general Cang Ci-Cung'u
delegasyon başkanı olarak tayin etti. Cang, Çin Hükûmeti ile Doğu Türkistan
Hükûmeti arasında yapılacak olan görüşmelerin şekli hususunda Sovyetler
Birliği başkonsolosuna danışmak üzere 15. 5. 1945'de Urümçi'ye geldi. Te-
maslarını tamamlayarak Çungking'e döndü. Daha sonra 14. 10. 1945'de Çin ve
Doğu Türkistanlı delegasyonlar arasında Urümçi'de görüşmelere başlandı.
Burada, Doğu Türkistan Milli Cumhuriyeti delegasyon başkanı Ahmedcan
Kasimi'nin, Sovyetler Birliği'nin bir ajanı olduğu meydana çıktı. Bu şahıs,
görüşmelerin seyri hakkında sürekli olarak Sovyet baş- konsolosunu haberdar
ed!yordu. Delegasyon, sadece siyasi talepleri olmadığını, bilakis ili, Altay
ve Tarbagatay bölgelerinin bundan böyle de Sovyetler Birliği 'nin
himayesinde kalmasını talep ettiğini açıkladı.
Uzun görüşmelerden sonra, nihayet, Çin ve Doğu Türkistan hükümetleri
arasında 12. 7 .1946'da 12 maddelik bir antlaşma imzalandı. Bu hususlarda da
mutabakata varıldı:
1-Türkistan Hükûmeti, 15'i Doğu Türkistanlı ve 10'u Çinli olmak üzere 25
kişiden kurulacaktır ,
2-Mahalli idare makamları, yerli halk tarafından işgal edilecektir,
3-Parlamento serbest seçimler esasına göre teşkil edilecektir;
4-Bütün tutuklular serbest bırakılacaktır ,'
5-Türk ve Çin dilleri resmi dil olarak geçerlidir ,' Öğretim dili Türkçe'dir
;
6-Doğu Türkistan'ın yeni Hükûmeti,' İli, Altay ve Tarbagatay bölgelerine
yerleştirmek için 12,000 asker gönderecektir,'
7- Doğu Türkistan; hiç şüphesiz kültürel, iktisadi ve iç siyaseti bakımından
özel hakları mahfuz kalmak şartı ile Çin Devleti'ne bağlı kalacaktır.
Doğu Türkistan Hükûmeti'nin
kuruluşu süresi içinde, Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin devlet başkanı Ali
Han Töre, esrarengiz bir surette ortadan kayboldu.
Temmuz 1946'da yukarıda beyan
edilen uzlaşma gereğince, Genel Vali U.Cung-Şin'in önderliğinde yeni bir
hükûmet kuruldu. Sovyet ajanı Ahmedcan Kasimi, başbakan vekili oldu. 25
kişilik hükûmet üyeleri arasında, amaçları zamanla Doğu Türkistan'a
bağımsızlık temin etmek olan milliyetçi çevrelerden 7 ki§i bulunuyordu. Geri
kalan üyeler, Çin (kuşkusuz azınlıkta) ve Rus taraftarı idiler. Rus ajanları
Seyfüddin Azizov, Rahimcan Sabirov ve Abdülkerim Abbasov hükümette de önemli
mevkiler almışlardı.
Kasimi, Doğu Türkistan'da
siyasi sahada açıkça Sovyet siyasi görüşünü takip ediyordu. Fakat, Osman
Batur ve Ali Beğ Rahim, U Cung-Şin ve Kasımı idaresindeki Hükûmeti
tanımadılar. Çinliler ve Ruslara karşı mücadelelerine devam ettiler .Bu
yüzden, Çin Merkezi Hükûmeti, yeni tedbirler almaya mecbur kaldı. 1947'nin
başlarında bu hükûmet, ilk defa olarak üç Türkistanlıyı: Dr. Mesud Sabri'yi
(1887 -1952) "Genel Vali", İsa Yusuf Alptekin'i "Hükûmet Genel Sekreteri""
ve Canım Han Hacı'yı "Maliye Bakanı"" olarak tayin etti. Bir Türkistanlıyı
Genel Vali olarak tayin etmek, Çin ve Doğu Türkistan tarihinde yeni bir
görünüş idi. Bu şartlar altında bu üç milliyetçi Türkistanlı, hükûmet
mekanizmasından Sovyet taraftarı olanları temizlemekle işe başladılar.
Kasımı ve arkadaşları İli Bölgesi'ne kaçmak zorunda kaldılar. Bir
milliyetçinin "Vali"" olarak tayin edilmesi, Rusları şaşkına döndürdü.
Komünistler şimdi İli Bölgesi'ndeki komünist taraftarlarının yardımı ile
Çinlilere karşı mücadeleye başlamak teşebbüsünde bulundular. Bunun için,
bilhassa komünistlerin Güney Çin'de devam edip giden başarılarını istismar
ettiler. Altay Bölgesi'nde Sovyetler , volfram ve altın ocaklarını
askerlerin yardımı ile işletmeye başladılar. Osman Batur, Rusların böyle bir
icraatına mani olamadı. Osman Batur'un kontrolünde olan Altay'ın ayaklanma
mahallerini, Rus ve Moğol hava kuvvetleri bombaladı. Bu şartlar altında
Osman Batur, Ruslara karşı Çinlilerin yardımına başvurdu. 18. 5. 1947'de
Urümçi Hükûmeti ile Osman Batur arasında, Rusları Altay, İli ve Tarbağatay
bölgelerinden atmak için, Çinlilerin Osman Batur'un ve Ali Beğ Rahim'in
birliklerine silah vermeleri hususunda anlaşmaya varıldı. Lakin, Çin
Hükûmeti'nin kendi komünistleri ile bile mücadelesi ümitsiz bir duruma
düşünce, silah sevkıyatı durdu ve Osman Batur ile Ali Beğ Rahim'in, Rusları
bu bölgelerden atmak gayretleri etkisiz kaldı. Çin komünistleri, Doğu
Türkistan'da dahi, büyük bir nüfuza erişebildiler. Burada, ocak 1948'den
beri "Barışı ve Demokrasiyi Koruma Cemiyeti)" çalışmakta idi. Diğer yandan
güçlü yeni Vali Sabri'nin Doğu Türkistan'ı tedricen Çin'den ayırmak
istemesinden, Çin Hükûmeti endişe ediyordu.
1.1.1949'da Sabri
vazifesinden alındı; kendisine teklif edilen İran büyükelçiliği görevini
reddetti. Vatanında kalan Sabri, 5 nisan l95l'de komünist idareciler
tarafından tutuklandı. Onun yerine, Doğu Türkistan Genel Valisi olarak bir
Sovyet vatandaşı olan ve Doğu Türkistan'da Sovyet propagandasının
koordinatörü olarak gizli çalışmış bulunan Burhan Şehidi tayin edildi. Çin
generali Cang "Genel Sekreter","Türkistanlı Muhammed Emin Buğra ise (Genel
Vali Vekili)oldu. Şahidi, şimdi bir yandan Çinlileri teskin etmeye çalışmak,
fakat diğer yandan Doğu Türkistan'daki gelişmeler hakkında Urumçi'deki
Sovyet başkonsolosu vasıtasıyla Rusları haberdar etmek suretiyle, iki yüzlü
bir siyaset yürütmeğe başladı.
Şahidi, Genel Vali olduktan sonra Ruslar, Doğu Türkistan'daki iktisadi
menfaatlerini bir antlaşma ile tasdik ettirmek istiyorlardı.
10. 2. 1949'da Sovyet
temsilcisi ile Çin Hükûmeti arasında Urumçi'de, ticari müzakerelere
başlandı. Sovyetler, aşağıdaki taleplerde bulundular:
1. Ticaret temsilcilerinin, özel ticaret erbabı ile serbest alış-veriş yapma
hakkına sahip olması;
2. Gümrük vergilerinin dahili ticaret vergileri ile aynı tutulması;
3. Doğu Türkistanlı ticaret erbabının doğrudan doğruya Sovyet ticaret
mümessillikleri ile alış-veriş yapabilmesi;
4 Ticaret antlaşmalarının üç yıl için tanzim edilmesi;
Sonra, petrol ve yeraltı zenginliklerinin işletilmesi için 50 yıllık bir
antlaşma arzusunu da ileri sürdüler. Bundan başka, Alma - Ata
- Urumçi - Kumul (Hami) ve Nanking arasında bir hava yolu antlaş ması
sunuldu. Ruslar, isteklerinde çok ısrar ettiler. Bunun için 12. 4. 1949'da
sadece hava yolu hususundaki antlaşma imzalandı; di ğer meseleler üzerinde
görüşmelere devam edildi. 10. 6. 1949'da iki ta raf arasındaki görüşmeler
durduruldu.
Aynı zamanda, Milliyetçi
Çin'in de, Doğu Türkistan'daki hakimiyetinin sonu yaklaşıyordu. 10. 8.
1949'da Urumçi Sovyet başkonsolosu Aleksander Semilov, Doğu Türkistan'daki
Milliyetçi Çin askeri birliklerinin komutanı Tao Si-Yu'ya, Kuzey Batı Çin
komünistleri komutanı Pin Ti-Hua'nın askeri iktidarı kendisine devretmesini
talebeden bir muhtırasını verdi.
26.9. 1949'da Genel Vali
Burhan Şehidi ve kumandan Tao anlaşma senedini imzaladılar Uzun yıllardan
beri Sovyetler için çalışmış İli Bölgesi'nde Sovyet taraftarları Ahmedcan
Kasimi, İshak Beğ; Abdülkerim Abbas ve Delil Han, Doğu Türkistan'daki
Komünist Çin hakimiyetini tanımaktan kaçındılar. Çünkü, kendileri bir
hükümet kurmak ümidinde idiler Bunlar, 15 8 1949'da Alma - Ata'ya davet
edildiler Fakat, 17 ağustosta Moskova ve Pekin radyoları, bu şahısların Mao
Tse tung'un iktidarı teslim alışını tebrik etmek için Pekin'e doğru uçmakta
olduklarını, l uçağın düşmesiyle canlarını kaybettiklerini
bildiriyorlardı.29 9 194 da Çin komünistleri Urumçi'de ele geçirdiler Burhan
Şehidi, komünistlerin valisi olarak görevlendirildi.
1946 senesinde iki hükûmet
temsilcileri arasında varılan bir antlaşma neticesinde, müstakil Doğu
Türkistan Cumhuriyeti feshedilerek, Milliyetçi Çin ile müştereken bir
koalisyon hükümeti kurulması kararlaştırıldı. Sovyet Rusya böyle bir
antlaşmayı imzalamayı reddeden Reisicumhur Ali Han Töre'yi bir gece tuzağa
düşürerek Rusya'ya kaçırdılar ve yerine kendi piyonlarım (taraftarlarını)
geçirdiler.
Kulca antlaşması diye tarihe geçen bu antlaşma gereğince kurulan müşterek
koalisyon hükümetin de şu kimseler vardı.
1- Umumi Vali: Doğu Türkistan'daki Milliyetçi Çin orduları başkumandanı
general Ciang-Ci-Cung.
(1947'den itibaren Dr. Mesut Sabri Baykozu)
2- Genel Sekreter: Lu-Ming-Cung.
(1947'den itibaren İsa Yusuf
Alptekin
3- Umumi vali birinci muavini: Ahmet Can Kasimi
4- Umumi Vali İkinci Muavini: Burhan Şehidi
(1947'den itibaren Mehmet Emin
Buğra)
5- Dahiliye Nazırı: Celaleddin Wang
6- Dahiliye Nazır Muavini: Rahim Can Sabir
7- Sıhhiye Nazırı: Delil Han
8- Nafia Nazırı: Mehmet Emin Buğra
9- Maarif Nazırı: Say-Zung-Şen
10- Maarif Nazırı Muavini: Seyfeddin Azizi
11- Maliye Nazırı: Canım Han Hacım
Bu hükümet komünist Çin kuvvetlerinin, 13 Kasım 1949 tarihinde, Doğu
Türkistan'ın hudut şehri Kumul'a girdikleri tarihe kadar devam etti.
Sonuç olarak, bütün dünya
devletlerinin seyirci kalması neticesinde Rus ve Çin gibi iki büyük düşmana
karşı verilen mücadeleler yeterli olmamış, Doğu Türkistanlı mücahitlerin
hiçbir yerden destek alamamaları sonucu 13 Ekim 1949 tarihinde Komünist Çin
tarafından işgal edilmiştir. Doğu Türkistan'ın işgalinden günümüze kadar 53
yıl geçmiş bu arada milyonlarca insanını şehid veren Doğu Türkistan halkı
asla mücadelesinden vazgeçmemiştir. Çinli işgalciler bütün insanlık dışı
uygulamalarına ve katliamlarına rağmen Doğu Türkistan'ı tam olarak teslim
alamamışlardır. Hiçbir zaman da alamayacaklardır. Çünkü; Doğu Türkistan'da
her alanda "İstiklâl Savaşı" devam ediyor.
Kaynak:
1- RUSYA VE ÇİN ARASINDA TÜRKİSTAN - Baymirza Hayıt
2-
TUTSAK DOĞU TÜRKİSTAN'DA BİTMEYEN ÇİN MEZALİMİ
Kâzım GÜLTEPE - SAYI 408 TÜRK KÜLTÜRÜ YIL XXXV
|
1760 SONRASI
