|
Doğu
Türkistan'da Uygur Türkleri başta olmak Türk musikisi daha çok Osmanlı
dönemi Türk müziğine yakındır. Uygur Türklerinin kendilerine has birkaç
orijinal usulü vardır. Aynı adı taşıyan makamlar arasında Doğu Türkistan'da
ve Türkiye'de bazen büyük farklılıklar davardır.
Eserler
ritmik fakat makam ve geçiş bakımından monotondur. Klasik musikiye meşrapi
denir. Halk musikisine sahra musikisi veya muhabbet musikisi denir. Dutdar,
Rabab, Tambur, Sete, Ney, Kemence, Hecek Doğu Türkistan Uygur musikisinin
yaygın aletleridir. Doğu Türkistan'da konservatuar maalesef yoktur. Tiyatro
sahnelerinde, Türk musikisiyle beraber Batı musikisi de yer almaktadır. En
yaygın müzik aleti ise, gitar, akerdion’dur.
Uygun Türk
makamlarıyla senfoni besteleyen besteciler çıkmıştır. Türkiye'deki Türk
musikisi şimdi Doğu Türkistan'da yaygınlaşmıştır. Pakistan, Hindistan
musikisi de yavaş yavaş Doğu Türkistan'a girmiştir. Musikinin bünyesini
bozmayacak şekilde hafif orkestrasyon uygulanarak, çok iyi neticeler
alınmıştır. En büyük Uygur Türk opera bestecisi, Zikri Bey'dir, Garip Senem,
Leyla ile Mecnun tanınmış besteleri arasındadır. Bu millî besteci dünyaca
ünlü eserler yapmıştır. Doğu Türkistan'da meslek okulları yani sanat mektebi
içinde müzik programları mevcuttur. Temel eğitim sırasında verilen müstakil
sanat kursları da müziğe ilgiyi artırmaktadır. Ama Çin işgalcileri buna
engel olmaktadır.
Doğu
Türkistan'da Çin komünist partisinin kontrolü altında, Türk musikisi ve halk
dansları, devlet üniversitesi kurumlan aracılığıyla, memleketin bütün her
tarafına ulaştırılmaktadır. Doğu Türkistan'da musiki ve orkestralar müzik
aletleri sanayisini de doğurmuştur. 1980 yıllarında yapılan araştırmalarda
Kaşgar vilayetinde 40 binden fazla dutar ve diğer müzik aletleri imal
edilmiştir. Bunların hepsini, Uygur Türk imalatçıları yapmıştır.
Bilindiği gibi 55. yy.dan bu yana, Türk dil kültürünü, Orta
Asya'da canlı tutmayı başaran Uygur medeniyeti, çok çeşitli
milletlere de bu konuda öncülük yapmışlardır. Diğer kültürel
alanlarda da varlıklarını sürdürmelerini Ahmet Caferoğlu şöyle
ifade etmektedir:
Çin kaynaklarından öğrendiğimize göre, Uygur hükümdarları
sarayında, yerli ve yâdelli tarihçiler, şâirler, bilginler
san'atkârlar, musıkişinaslar büyük bir himaye görmekteydi.
Memlekette zengin kitaplıkların bulunduğunu, Çin gezginleri
nakletmektedirler.
Bir Uygur el yazısı ise, Kobuz'un çok
yaygın bir eğlence âleti olduğunu ortay koymuştur. Bu el yazısı,
fevkalâde geniş bir musıki hayâtının turfan vahasını kaplaması
sonucunda, Türk dilli manzum bir Uygur edebiyatının da var
olduğuna işaret etmektedir.
Bu bilgiler ışığında: İstanbul'da Edebiyat Fakültesi
Matbaasında, Türk Dil Kurumu Yayınları arasında 260 numarayla basılan,
Ahmet Caferoğlu'nun yazmış olduğu "Eski Uygur Türkçesi
Sözlü" isimli kitabını taradıktan sonra aşağıdaki müzik
unsurlarının varlığı görülmüştür:
aş içkü: Toy, şölen ziyafet. (s. 23)
atırmak: Bir müzik aleti çalmak (s. 24)
basık: Türkü, şarkı (s. 35)
burku: Trombet (s. 54) çıngartgu: Zil, çıngırak (s. 62)
ır: çarkı, türkü (s. 86)
ırlamak: çarkı, türkü söylemek (s.87)
idig: Süs, bezek (s. 89)
irlamak: Irlamak, türkü şarkı söylemek (s. 97)
itig: 1. Süs, bezek, tezyinât (s. 101) 2. Müzik aleti
itizmak: Müzik aleti çalmak (s. 101)
küg:1. Kög 2. Gürültü, ses 3. Türkü, şarkı 4. çöhret, ün
5.Sefâlet
kam: çaman, büyücü, sihirbaz (s. 163)
kızaşı: Düğün, düğün ziyafeti, düğün şöleni, toy (s. 178)
kobuz: Kopuz sazı (s. 179)
kungkau: Çalgı, müzik aleti (s. 186)
kunhauçı: M-sıkişinas (s. 186)
kunku: Müzik aleti (s. 187) togsurmak: çarkı söylemek, ırlamak
(s. 219)
tagşurmak: Irlamak, türkü söylemek (s. 219)
tıng: Seda, ses perdesi (s. 237)
timburi: tanb-r çalan (s. 239)
tokıga/u: Tef tokmağı, davul tokmağı (s. 244)
tüngür: çaman davulu (s. 258)
ün: Seda, ses, ün (s. 272)
yangku: Yankı, ses, aksi seda, eko, şıkırtı (s. 284)
yangkulug: Akseden, çınlayan, ses çıkaran (s. 284)
yankuruş: Seda, ses (s. 284)
yaraşı: Süs, bezek, tezyinat (s. 286)
yaratıg: Süs, bezek, tezyinat (s. 286)
yır: çarkı, türkü (s. 294)
yog: Yuğ, ölü yemeği, matem, yas (s. 300)
ESKİ UYGUR TÜRKÇESİ'nde MÜZİK UNSURLARI hakancevher.com\GELENEĞİN
FARKINA
VARMAK
M. Hakan Cevher
|
