Doğu Türkistan edebiyatı, Ekim 1949'dan önce çok gelişmişti. İki tesir arasında gelişmişti. Birincisi İslâm medeniyeti altındaki edebiyat ve ikincisi batı medeniyeti tesiri. İslâm medeniyeti etkisiyle gelişen Türkistan Uygur edebiyatı döneminde dil Uygurca'dır, Kazakça'dır. Uygur klasikleri, bu Arapça alfabe ile yazılmıştır. Kazak Türkleri'nin de aynıdır. Bu edebiyatın temsilcileri, Fuzuli, Yusuf Has Hacip, Kaşgarlı Mahmut'tur.

Tarih şahittir ki; Uygur Türkleri başta olmak üzere, bütün Müslüman Türkler meydana getirdikleri olağanüstü medeniyet ve kültürü ile dün­yada meşhur olmuş ve insanlık medeniyetine büyük katkıda bulunmuşlardır. Doğu Türkistan Türkleri, çok sayıda eser yaratmışlardır. M. S. 608-907 yılları arasında Çin'de egemenlik kuran Tang Sülalesi devrinde ve ondan önceki devirlerde Doğu Türkistan'da yüksek bir Türk kültürü oluşturulmuş ve bütün dünyaca tanınmıştır. O devirde meşhurdur.

"KUŞEN NAĞMESİ" (Kusen-Kuçar müzik ekolu) Kuçar şehrinde meydana gelmiş olup, oradan bütün Türkistan'ı ve hatta Çin müziğini bile etkilemiştir. Ayrıca Turpan'ın Karakuça Nağmesi, Kumul'un Aratürük nağmesi, Altay bölgesindeki Türklerin "yapban ili nağmesi" gibi her şehir ve bölgeye özgü müzik ekolleri geliştirilmiştir.

11. asırda Kaşgar'ın Opal Kazası'nda doğan ve yazdığı "DİVAN-I LÜGAT-İT TÜRK" adlı eseri ile bilinen Mahmut Kaşgarî, Uygurların Türk olduğunu, ilmi metotlarla ispat eden ünlü ansiklopedist bilgindir. Bu eşsiz eser şimdiye kadar Almanca, Fransızca, Rusça ve Japonca'ya çevrilerek yayınlanmış, ayrıca Özbek, Anadolu ve Kazak Türk lehçele­rinde basılmıştır. Bu eser Karahanlılar devrindeki Doğu Türkistan'ın tarihini, folklorunu, gündelik cemiyet yaşantısını geniş şekilde incelemiş ve bilgiler vermiştir. Bu eser yalnız Uygur Türkleri için değil, tüm boyları için önemli bir eserdir.

Kazak Türklerinin "BEHTİYAR'ın 40 PUTİĞİ" (Bahtiyar'ın 40 budağı), Kırgızların ünlü Manas Destanı, Moğolların Çangır adlı destanı Doğu Türkistan'da meydana gelen eserlerdir. Bu kıymetli eserler Doğu Tür­kistan'ın mirası ve tarihi belgeleridir.

1286-1324 yıllarında Çin'de hüküm süren Yüen Sülalesi zamanın­da yaşayan Güven Yünşe meşhur şairler arasındadır. Onun günümüze kadar gelen şiirleri vardır. 1279-1338 yılları arasıda yaşayan Maruçang en çok eser veren ediplerden biridir. Doğu Türkistan'da yetişen şair ve edipler, Çin medeniyetinin gelişmesine önemli katkılarda bulunmuşlar­dır. Dolayısıyla dünya medeniyetine de büyük tesirleri olmuştur.

Türkistan, Türk halkının tarihi mirası, klasik eserlerimizden biri olan "12 MAKAM" adlı eseri dünyaca ünlüdür.

Doğu Türkistan Uygur halkının tarihteki büyük alimi Yusuf Has Ha-cip'in "Kutadgu Bilig"i büyük eserler arasındadır. Yakın yıllarda Çin'de. Rusya'da, Özbekistan'da, Kazakistan'da eğitim görenlerin Doğu Tür­kistan'da çok büyük etkileri olmuştur. Bunların dışında, batı değerlerini Doğu Türkistan'a uyarlamak için çok çalışan sanatçı, şair ve ilim adamları da vardır. Misal verirsek; sanatçılardan Kamber Hanım şimdi 80 yaşın­da, hala da sanat için çalışıyor. Şair ve tarihçi Turgun Almaş, Teybcan, Şair Litfullah Mutellip (şehit olmuştur), Zunün Kadir (Komünist zulmünden ve­fat etti), Ötkür vb.

Doğu Türkistan'dan komünist rejiminin sıkıntısı altında Kazakistan, Özbekistan, ülkelerine pek çok yazar, şair ve ilim adamları göç etmiştir. Ziya Samet, Yusuf Bey Muhlisi, Haşir Vahidi, Dolkun Yasioflar, Çin Ko­münist zulmünden göç etmiştir. Doğu Türkistan'da, çeşitli yalan suçla­malarla sanatçı, edebiyatçı ve ilim adamlarımızın birçoğu çeşitli işkence­ler ile öldürüldü ve yok edildi. Burada örneğini verecek olursak; 1939'lu yıllarda, Kumul vilayetinde yetişen büyük şair, Abdülhaluk'lar da Çinliler tarafından işkencelerle öldürüldü. Demek ki; tarihten beri Çinliler Türk kültürünün düşmanıdır. Türkler'in, tarihteki Güntekin'i taşa yazıp Türkler'e bıraktığı vasiyetnamesini unutmaması lazım. Vatanı kurtarmak için, büyük mücahitlerimizden Muhammed Emin Hazret, Mesud Baykozi'ler vefat etti. Bunların, Doğu Türkistan halkı için yapmış olduğu büyük hizmetleri, halkımızın kalbin de sonsuza kadar yaşayacaktır. Onlarla beraber çalışan, şimdiye kadar mücahitlik yapan büyük lider İsa Yusuf Alptekin tüm hayatını, Doğu Türkistan'ın bağımsızlığı için harcadı.