|
Çinliler dinî,
siyasî bir husus olarak kabul ettiklerinden herkesin resmî Çin dinine
katılmasını istiyorlardı. Bu isteklerini bir kanunla Doğu Türkistan'a da
uygulamaya kalkışınca çatışmalar başladı, Çünkü Çin kanunları İslâmiyet'in
ruhuyla tam tezat teşkil ediyordu. Beylerinin etrafına toplanmış olan Doğu
Türkistanlılar Çin idaresine karşı devamlı ayaklandılar. 1822'de başlayan
hareketin önderi Cihangir Han Kaşgar'ı ele geçirerek bir hükümet kurdu, daha
sonra Yarkent, Yenihisar ve Hoten'i de ele geçirerek hakimiyet sahasını
genişletti.
1824-1825 yıllarında müstakil olan bu müstakil idareye 1827'de
Çinliler son verdiler. İkinci büyük ayaklanma 1845 yılında Mehmet Emin Han
idaresinde oldu. Mehmet Emin Han, Kaşgar'da bir hükümet teşkil ettiyse de bu
hükümet uzun sürmedi. Çinlilerin işgali 1863 senesine kadar devam etti.
1862-1863 senelerinde Doğu Türkistan'da çıkan millî ihtilâllerde bütün
Çinliler imha edilerek Kuçar, Yarkent Kaşgar ve İli'de birer şehir devleti
kuruldu. 1863'te devletinin reisi (askerî Kumandan) Yakup Han iktidarı ele
geçirerek îli şehir devleti müstesna bütün bu devletçikleri birleştirdi.
Kaşgar merkez olmak üzere "Ba-Devlet" adıyla kuvvetli bir merkezî idare
kurmaya muvaffak oldu. Ba-Devleti'ni İngiltere, Rusya ve Osmanlı
İmparatorluğu resmen tanıdı. Yakup Han bu devletlerle siyasî münasebetler
kurdu. Ticarî antlaşmalar akdetti. Orta Asya'da büyük bir nüfuz rekabetine
giren İngiltere ve Rusya Yakup Han'ı kendi taraflarına çekebilmek için büyük
gayretler sarf ettiler, Buna rağmen Yakup Han hiçbir teşebbüste bulunmayan
Osmanlı İmparatorluğuna tabi olmayı tercih etti. Bu maksatla yeğenini
fevkalâde salahiyetlerle hususî mümessil olarak İstanbul'a gönderdi ve
Sultan Abdülaziz'e resmen biat etti.
Sultan
Abdülaziz bu biati kabul ederek Kolağası Kâzım ve İsmail efendilerin
başkanlığındaki askeri bir talim heyetini büyük ve kıymetli hediyelerle
Kaşgar'a gönderdi. Yakup Han, Sultan Abdülaziz Han namına Doğu Türkistan'ın
bütün cami ve mescitlerinde hutbeler okuttu ve sikkeler bastırdı. Fakat Doğu
Türkistan devleti ancak 1876 senesine kadar yani 13 sene devam edebildi.
|
