Gollandiye Xerqi Turkistan Vakfi naraziliq

namayixi otkuzdi

2007-yili 10- ayning 1-

2007-yili 10- ayning 1- kuni gollandiye Xerqi Turkistan Vakfi ning orunlaxturuxi bilen UNPO(wakaletsiz milletler texkilati) we Tibet Texkilati hemkarlighida Gollandiyening Denhaag Xeheride Hittay Jumhuryitining dolet bayrimi we Atalmix Xinjiang Uyghur Aptonum Rayonining qurulux kuni munasiwiti bilen keng kolemlik naraziliq namayixi otkuzuldi.

Namayixqa Gollandiyede yaxawatqan Uyghur jamaiti, UNPO ezaliri we Tibetler bolup 60 din artuq kixi qatnaxti. namayix saat 12 de Gollandiye Parlamint meydanida baxlanip,Uyghurce Engilishce,Gollandiyece , Turkce tillarda xuarlar tolandi we  herhil texwiq waraqlar tarqitildi,
Namayixta, asasliq Media ning we kixilerning diqqitini jelip qilghan paaliyet: aq Kipen kiyip Oluktek yerde yitix herkiti bolup, xerqi Turkistanliq oghlanlirimiz yamghur yaqqan nem yerde hic ikkilenmestin ozlirining muzlap kitixige we kiyimlirining hol boluxigha qarimay yerde yitip hittay teripidin qetle qilinghan xehitlirimizni esletti, buning bilen namyiximiz kopligen Gezit , radiyo Tilwiziye kanallirining qiziqip ziyaret qilixigha muyesser boldi.
netijide Gollandiye Parlamint wekili yeni CDA ( Hirstiyan Demukiratik Partiyesi wekili) ciqip bizning matiryallirimizni qobul qildi.
Bir yerim saat  dawam qilghan namayix saat 1:30 da Hittay elcihanisigha qarap xeher icidiki yollarni boylap yurux qildi, yol boyi texwiqat waraqliri tarqitildi we xuarlar tolandi.
 
Hittay elcihanisi aldigha kelgen namayixcilar tihimu koturenggu roh bilen xuarlar tolap nutuqlar sozlendi.
Gollandiye xerqi turkistan Vaqfi Reisi Bahtiyar semseddin Hittay dolet reisi Hujingtawgha qilinghan nutuqtin kiyin 52 neper siyasi mehbusning tizimlikini ilan qilip hittay hokumitining u siyasi mehbuslarning aile tawabatlirining ularni yoqlixigha ijezat birixini telep qildi we hujingtawgha yizilghan hetni Hittay elcisining Pocta sanduqigha atti.
 
Bir hepte burun Hittay dolet reisi  Hujingtaogha we herqaysi HIttay elcihanlirigha Hittaydiki siyasi mehbuslarning aile tawabatlirining ularni yoqlixigha ijezet birix telep qilinghan het bilen 52 neper siyasi mehbusning tizimliki bille ewetilgen idi, likin xermende hittay hokumiti bizning u kiccikkine telipimizgimu jawap bermidi. buning bilen hittay hokumitining insan heqlirini neqeder depsende qiliwatqanlighi heliqara jamaetcilik aldida icip taxlandi.
 
Bahtiyar semseddin-Gollandiye Xerqi Turkistan Vakfi
 

Munasiwiti Bilen, Sherqiy Türkistanliq Barliq Xanim – Qizlirimizning Bayrimini mubarekleymiz we Ulargha Janabi Allahtin Bexit – Sa’adet Tileymiz !

2007 - yili 3  - ayning 8 - küni

Uyghur xelqining tarixiy betliri, yüreklirimizni lerzige salidighan, jenggiwarliqimizni urghutidighan, kelgüsi ewlatlirimizgha pütmes – tügimes ilham we jasaret behish etidighan we shundaqla düshmenlirimiznimu dir – dir titritidighan shahane qehrimanliq dastanliri bilen tolghan. Wapadar, mehnetkesh we sewrichan Uyghur xanim – qizlirimu huddi shirkebi erkeklirimizge ohshashla eneshu qehrimanliq dastanlirimizning mohim parchisi bolup keldi. Tariximizda ötken Iparxan, Nozugum, Amannisahan, Rizwangül we shulargha ohshighan minglarche xanim – qizlirimiz heqqidiki tesirlik riwayetler ejdatlirimiz teripidin ewlatmu – ewlat miras qaldurulup, taki bügünge qeder Uyghur xanim – qizlirimizning meniwiy küch buliqi bolup keldi, esirning, dewirning we yillarning ötüshige egiship ularning sepigha yengi tiplar, yengi obrazlar qoshulup, Uyghur xanim – qizlirigha has bolghan bu qehrimanliq dastanlirining mezmoni yildin – yilgha beyip keldi.

Uyghur xanim – qizliri hech bir zaman mustemlikichilerning zulmigha we besimigha tiz pükken emes, bundin keyinmu esla tez pükmeydu, ishinimizki, ularning tarixtin buyan dawam qilip kelgen pidakar we qehrimanliq rohi ewlatmu – ewlat dawam qilghusi !

Abdujelil Qaraqash

Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi  ning pirezidenti .

Komunistlargha qarshi turghan ayallarmu....

Xitay komunist hakimiyitining herqandaq jinayitini pash qilghuchi, qarshi turghuchini xitay komunist, fashistliri resimdikidek qetliam qilidu. Bu xil qetliam her yili, her ayda elip berilidu. Sherqiy Türkistanda 500 ming öy igisini bu usulda qetliam qilip qirip tashlidi, ichide qizlar, ayallar, ösmürlermu bar idi....

Epsusuki, biz Türkiy xelq, biz insan we elhemdulillah musulman bolghanliqimiz üchün qolimizda qoral bolghan teqdirdimu, biz küchlük bolghan teqdirdimu xitaylar qilghan bundaq wehshilikni hergiz qilmaymiz, elwette.

Her yili elip berilidighan 'Qattiq zerbe berish' tin bir

körünüsh

Yer sharidiki döletler ichide xitay komunistik hökümiti 55 yildin beri puqralarni xalighanche qolgha elish we ölümge höküm qilishta chimpiyon bolup keldi. Yeqinda xitayning dölet re'isi Xujingtao Amerikigha berip chimpiyonluq mukapati we qatilliq medalini BDT we Amerika hökümitidin elip kelish üchün mexsus ayrupilan hazirlap qoyghan. Amerikidiki Falun'gongchi xitaylar we Sherqiy Türkistan köchmenlirining Xujingtaoning pilan boyiche mukapat we medal elishigha yardemlishishini soraymiz. Xujingtao bashchilighidiki komunist xitay hakimiyitini qollash üchün bu paaliyetke hemme kishining qatnishishini alahide uqturimiz.

Dunya tenchliqigha töhbe qoshush we giloballashqan istisadni tereqqi qildurush üchün qizlarni, ayallarni, balilarni we tughulush aldidiki bowaqlarnimu qilche rehim qilmastin öltüreligen Xujingtao gorohigha Aq sayarda alahide ziyapet ötküzüp berish toghrisida Bush ependige yazma iltimas sunushunglarni seminglerge salimiz.

 http://xitayterrorchilar.blogspot.com/

Xitay uyghur élining yéngi nopus statistikisini élan qildi
22.03.2006

Xitay dairiliri uyghur aptonom rayonining yéngi nopus statistikisini élan qildi.

Tengri tagh torining uchuridin qarighanda, 2005 - Yilining axirigha kelgende uyghur aptonom rayonining daimiy turushluq nopusi 20 milyon 135 minggha, ürümchi shehirining nopusi ikki milyon 333 minggha yetken. Xewerde körsitilishiche, 2000 - Yili 11 - Aydiki beshinchi qétimliq nopus tekshürüsh netijisidin élan qilinishiche, uyghur aptonom rayonining daimliq turushluq nopusi 18 milyon 459 mingdin artuq bolup, besh yili ichide bir milyon 620 mingdin artuq nopus ashqan. Démek, her yili texminen 324 mingdin etrapida adem köpeygen iken.

Xewerde körsitilishiche, uyghur élidiki erlerning nisbiti ayallardin köp bolup, 51.22% Ni igileydiken.
Mezkur xitay axbaratida yene ürümchi shehirining nopusining ikki milyon 330 mingdin ashqanliqi körsitilgen bolup, qeshqer wilayitining daimiy nopusi üch milyon 650 mingdin éshish bilen uyghur aptonom rayonidiki nopusi eng köp wilayet hésablanghan. Emma, mezkur xewerde uyghur aptonom rayonidiki milletlerning nopus ehwali, xitaylar bilen uyghur qatarliq milletlerning nopus perqige ait
héchqandaq sanliq melumat bérilmigen. Biraq, éniq melumatlargha asaslanghanda, xitaylarning uyghur élidiki köpiyish nisbiti shiddet bilen ashqan hem ashmaqta.

Xitaylar 1949-Yili pütün uyghur éli ahalisining aran 5%ni igiligen bolup, uyghur élining köpligen jaylirida xitay nopusi yoq déyerlik idi. Emma, hazir xitay nopusi uyghur élining shimali we jenubidiki bir qisim jaylarda mutleq üstünlükni igilep, eslidin mutleq nopus üstünlükini igiligen uyghurlar we bashqilar az sanliqqa aylinip qalghan.( Ümidwar)

Xitay dairiliri ghojaniyaz haji qebristanliqini yoqatmaqchi

2006.03.21

Ghojaniyaz haji Ürümchi shamalbaghda, yeni ittipaq yoli bilen yenen yolining otturisidiki töpilikke jaylashqan yol üstide, bir ‏- Ikki ming kishilik mazar bar. Bu mazargha méyit kömüsh bir qanche yillar ilgirila meniy qilinghan. Emma bu yerdiki mazarlarni urugh ‏- Tughqanliri we uyan - Buyan ötken ademler (musulmanlar) toxtap qiraetler qilip yoqlap turidu.

Ulugh erbablar kömülgen mazar

Chünki bu 1931 - Yilidiki qumul inqilabining rehbiri, 1941 - Yili shéng shisey teripidin mexpi öltürülgen uyghularning milliy qehrimani ghojiniyaz haji bashliq, sabit damolla, mesut sabiri, qurban qoday, sharipxan töre qatarliq ulugh erbablar depne qilinghan mazardur. Gerche ghojiniyazhaji maziri yillardin béri rémont qilinmay, konirap, gümbizining yérimi dégüdek örülüp chüshken bolsimu, emma bu ulughning qebre béshidin kishi ayighi üzülmeydu, güller öksimeydu.

Yéqindin buyan tengritagh rayonluq xelq hökümiti shundaqla ittipaq yoli mehelle komititi birlikte bu mazarning -31Martqiche köchürülidighanliqi, mazar ornigha orman bina qilinidighanliqi, kömülgen jesetlerning igilirining jeset söngeklirini téz arida yötkishi kérekliki heqqide uqturush chiqirip qoyghan.
Biz mezkur uchur heqqide munasiwetlik dairilerdin yenimu tepsili melumat élish üchün, ghojiniyaz haji qebristanliqini köchürüshke biwaste mesul bolghan orun - Ürümchi tengritagh rayoni ittipaq yoli mehelle komitétigha téléfon qilduq.
Ziyaritimizni qobul qilghan bir xadim, nöwette qebre köchürüsh pilanining resmiy ish bashlighanliqini bildürdi. Hemde bu ishqa omumyüzlük tüzesh we tertipke sélish ishxanisining mesul boluwatqanliqini éytti.
 

Xelqning qeblide muzéyxana

Ghojaniyaz hajining mezkur qebristanliqtiki qebrisi.Biz bu xewerning ishenchilik ikenlikini bilgendin kéyin, ürümchidiki uyghurlarning qebre köchürüshke bolghan inkaslirini bilish meqsitide, mazar etrapida olturushluq ahalilerge téléfon qilduq. Téléfonimiz ulanghan bir uyghur ayal, ghojiniyaz haji qebristanliqining köchürülüsh heqqidiki xewerni bizdin anglawatqanliqi üchün chöchüp ketti. Igilishimizche, xitay hökümitining ghojiniyaz haji qebristanliqini köchürüsh pilani yillardin béri xelqning qarshiliqi bilen emelge ashmighanliqi üchün, bu qétim peqet qebristanliqqila uqturush chaplighan. Shundaqla, qebre köchürüshke nahayiti az waqit bérilgen. Nöwette bu qebristanliqtiki jeset söngekliri ürümchidiki gülbagh musulmanlar qebristanliqigha köchürülüshke bashlighan.

Küchlük inkaslar

Qebre köchürüsh, insaniy exlaq jehette ölgüchige bolghan hörmetsizlik, uyghurlarning diniy örp adetliri boyiche alghandimu éghir alidighan bir qilmish bolghanliqtin, shamalbagh ghojiniyaz haji qebristanliqini köchürüsh, oqturushidin xewerdar bolghan kishilerde naraziliqlar peyda qilghandin sirt, bu mazar ghojiniyaz hajigha oxshash ulughlar depne qilinghan jay bolghanliqtin, kishilerde hökümetning bu pilanigha qarita qarshi inkaslar peyda bolmaqta iken.

Biz ghojiniyaz haji qebristanliqini daim yoqlap turidighan ziyaliylardin birini tépip, xitay hökümitining néme üchün bu mazarni köchürüsh meqsitidin yillardin béri yanmaywatqanliqigha dair mesililer heqqide söhbetleshtuq. U, mesut sabiri, ghojiniyaz haji, sabit damolla we bashqa bir qisim tarixiy kishilerning u yerge kömülgenlikini, bu mazarning uyghur qazaq we bashqa millet kishiliri teripidin ziyaret qilinip kéliwatqanliqini, xitaylarning bu mazarni köchürüsh arqiliq, bu yerge kömülgen qehrimanlarni uyghur xelqining qelbidin yoqatmaqchi bolghanliqini éytti. (Gülchéhre)
 

2. AY 2006

Xitay dairiliri xoten nahiyiside tutqun qilish bashlatti

 2006.02 .18 küni Xoten wilayitining kériye nahiyiside sherqiy türkistan bayriqini nahiye bazirigha namelum kishiler teripidin tiklep qoyush weqesi yüz bergendin kéyin, xitay dairiliri nahiye boyiche keng kölemlik axturush élip bérip, kériye nahiyisidiki 6 yashtin 40 yashqiche bolghan kishilerni soraq qilghan.

Dunya uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishitning eskertishiche, axturush we sürüshtürüsh dolquni dawam qilmakta. Dilshat rishit, yer asti diniy mekteplerge qatnishish éhtimali bar, dep qaralghanlar, tenterbiye meshiqi bilen shughullinidighanlar, türmidin qoyup bérilgen sabiq mehbuslar sürüshturulush obyéktigha aylanghanliqini bildürdi.

Xitay dairiliri sherqiy türkistan bayriqini hizbul teqrir partiyisining ezaliri tiklep qoyghan bolushi mumkin deydikenDunya uyghur qurultiyi bayanatchisining eskertishiche, axturtush we sürüshturush herikiti shu jaydiki dölet bixeterlik idarisi, jamaet xewpsizlik dairiliri we nahiyilik ittipaq komitétining hemkarliqida élip bérilmaqta..

Dilshat rishit, ittipaq komitétining "uyghur aptonom rayoni" da tunji qétim bu xil weqelerge seperwer qilinishi, dep körsetti. Dunya uyghur qurultiyi bayanatchisining eskertishiche,hazirgha qeder nahiye boyiche 6 kishi qolgha élinghan.

Emma bu sanning toghriliqi we aqturush herikitining sherqiy türkistan bayriqini tiklesh weqesi bilen munasiwetlik yaki emeslikini aydinglashturghili bolmidi.

Sherqiy Türkistandiki qorchaq emeldar ismayil tiliwaldi ötken 12- Ayda 2006 - Yili "milliy bölgünchiler" qarshi küreshning intayin keskin élip bérilidighanliqini jakarlighan. Xitay hökümiti sherqiy türkistan küchlirini "térrorchilar," dep élan qilghan bolsimu, emma xelqara kishilik hoquq organliri xitay dairilirini térrorizmgha qarshi turushni bahane qilip, uyghurlarning kishilik hoquqini depsende qilmaqta, dep eyibligen. (Erkin)

Sherqiy Türkistandiki Pilanliq Tughut İshliri  Üchün Her Yil 6

Milyon Yüen Ajritilidiken

Xitayning " 11‏- Besh yilliq pilan" mezgilide ishgal astidiki Sherqiy Türkistanda elip beriliwatqan tughut cheklesh ishliri üchün her yili 6 milyon yüen meblegh ajritip, pilanliq tughut mulazimet tori qurulishigha serip qilinidiken.

Sherqiy Türkistan radio istansisining xewer qilishiche, rayon asasiy qatlamning pilanliq tughut xizmetlirini téximu ilgiriligen halda
kücheytish üchün " 11‏- Besh yilliq pilan" mezgilide mexsus tür meblighini her yili 6 milyon yüen köpeytip, pilanliq tughut mulazimet tori qurulishini kücheytishni qarar qilghan.

Shundaqla mushu asasta nahiyilerdiki pilanliq tughu tmulazimet ponkitini bashlamchi, yéza-Bazarlardiki pilanliq tughut mulazimet ponkitini

Tayanch, kentlerdiki pilanliq tughut mulazimet ponkitini asas qilghan halda alahidilikini gewdilendürüp, nahiye we yéza-Bazarlardiki pilanliq tughut merkizi mulazimet ponkitlirining mulazimet séstima qurulishini nuqtiliq halda
kücheytidiken.

Xewerde yene, bolupmu yéqinqi bir nechche yillardin buyan xitay hökümitining Sherqiy Türkistandiki Pilanliq tughut ishlirigha alahide ehmiyet bérip, nopusni kontrol qilish ishlirini orunlap kelgenliki melum qilinghan. (Peride)
 

 Kanadada Uyghur Medeniyet -Seniti Tonushturulghan

Höjjetlik Filim ishlendi

Kanadaliq réjissor abir alsayéd xanim teripidin ishlengen, uyghurlarning seniti, medeniyiti tonushturulghan, Uyghurlarning bugünki siyasi ehwali qisturma qilinghan höjjetlik flim yéqinda kanadada jamaet bilen yüz körüshti.

21 Minutluq bu filimde Uyghurlarning muzika -Seniti bilen muqam enenisini tonushturush arqiliq, uyghur medeniyiti bilen uyghur tarixining öz-Ara chemberchas baghlinidighanliqi we uyghurlarning medeniyet eneniliri etrapliq yorutup bérilgen. Filimde yene enene bilen zamaniwiliqmu öz-Ara zich kirishtürülgen.

Bu filimning yoruqluqqa chiqishida Kanadaning Montreal shehiride olturushluq uyghur senetkar doktor tamara xanim we uning kanada McGill uniwérsitétning muzikishunasliq kespide doktorluqta oquwatqan qizi adalyat isiyewa xanim asasliq rol oynighan bolup, ular chetellik filim réjissorini uyghur medeniyiti we seniti heqqide mol matériyal bilen teminlepla qalmastin yene, filimde tonushturghuchiliq wezipilirinimu üstige alghan.

Tamara xanim moskwa we qazaqistanlarda uzun yil uyghur medeniyet-Seniti heqqide tetqiqat élip barghan senetkardur.
Bu filim heqqide melumat élish üchün, RFA’ning kanadadiki ixtiyari muxbiri kamil tursun tamara xanim we uning qizi adalyat xanimni ziyaret qildi.

XİTAY HÖKÜMİTİ AFGHANİSTANGHA EXLAQSİZLİQ

TARQATTİ

 Yéqindin buyan xitay bilen afghanistanning munasiwetlirining qoyuqlishishigha egiship, kabul qatarliq jaylarda xitaylar soda nuqtiliri hem résturanlarni échishqa bashlighan.
Fransiye axbarat agéntliqining uchuridin qarighanda, afghanistan hökümiti xitay.
sodigerlirining bir qisim orunlarda pahishilik tijaretlirinimu yolgha qoyuwatqanliqini sézip, bir qétimliq tazilash élip barghan, netijide 46 neper xitay pahishe ayalni qolgha alghan. Ötken yilimu 5 neper xitay pahishe ayal qolgha élinip, yérim yil türmige solanghandin kéyin chégridin qoghlap chiqirilghan idi. Afghanistan haraq –sharap ichish, pahishilik qilish qatarliq exlaqsizliqlargha qattiq chek qoyidighan islam memlikiti bolsimu, lékin musulman bolmighan chetellikler achqan réstoranlarning haraq sétishigha yol qoyulghan iken.

 ^{SHWETSİYİDE “QARA JULDİKİ JENG” DEGEN  NAMDA KİTAP NESHİR}

^{QİLİNMAQCHİ}

60 - Yillarda uyghur élining jenup-Shimaligha keng tarqalghan sherqi türkistan xelq inqilabi partiyisi jay-Jaylarda jiddi heriketke kilip qoralliq qozghilang kötürüshke teyyarliq qilghan bolsimu, emma melum sewebler bilen bu herket xitay hökümitige pash bolup qélip, nechche on minglighan kishiler xitay hökümitining yushurun qorshap tutqun qilishigha duchar bolghan idi.

Shu qétimqi zor kölemlik tutqinda sherqi türkistan xelq inqilabi partiyisi qeshqer shöbisining bir qisim ezaliri axunop we mijit silingning bashchiliqida qorshawni bösüp chiqip, atushning qara jul yézisida toplanghan idi. Ular bu yerde xitay armiyisi bilen qoralliq toqunushup, tarix bétide axunup we mijit siling weqesi dep atalghan bir qétimliq qehrimanliq tarixini yaratqan idi. Hazir shiwétsiyede yashawatqan haji abdurishit kérimi shu qétimqi weqening qatnashchisi bolush süpiti bilen, xitay armiyisige esirge chüshüp, 15 yilliq hayatini türmide ötküzgen shu weqening birdin – bir tirik shahitidur. Bu péshqedem inqilabchi yéqinda shu qétimqi weqe heqqidiki eslimisini "qara juldiki
jeng" dégen namda kitab qilip yézip chiqip, neshiriyatqa tapshurdi.

Bu munasiwet bilen shwétsiyidiki RFA’Radyosining ixtiyari muxbiri yalqun mezkur kitabning aptori haji abdurishit kérimi ependini ziyaret qildi.

1. AY 2006 

Güantanamodiki uyghurlar yollighan erzni ret qiliwétish telep qilindi

2006.01.24 Amérika qoshma shtatliri edliye ministirliqi, amérika aliy sot mehkimisidin " düshmen jengchisi emes" dep aqlanghan bolsimu, emma güantanamoda dawamliq tutup turuluwatqan uyghur tutqunlardin adil ablikim we ababekri qasimlarning erzini ret qiliwétishni telep qildi.

Fransiye axbarat agéntliqining xewer qilishiche, amérika edliye ministirliqi ötken hepte aliy sot mehkimisige yollighan bayannamisida, her qandaq sotning bu diloni bir terep qilishi üchün nurghun mesililer bar, dep tekitligen. Edliye mibnistirliqining eskertishiche, muwapiq bir dölet tépilsa, dawagerler shu döletke orunlashturulidiken. Edliye ministirliqi bayannamisida, " qoshma shtatlar imkaniyining bariche dawagerlerni orunlashturidighan dölet izdewatidu. Biz sot mehkimisige shuni kapalet bérimizki , qoshma shtatlar hökümiti dawagerlerni güantanamoda zörür bolmighiche uzun tutup turmaydu " deydu.

Amérikining washington rayonidiki bir fédiral sot mehkimisi ötken yili 12 - Ayda adil ablikim we ababekri qasimlarni dawamliq tutup turush qanunsiz, dep élan qilip, emma amérika prézidéntigha tutqunlarni qoyup bérish toghrisida buyruq chüshürüsh hoquqi yoqliqini jakarlighan. Shuningdin kéyin tutqunlar adwukatliri arqiliq aliy sot mehkimisige erz sundi. Adil ablikim bilen ababekri qasimlar 2001 - Yili 12 - Ay yaki 2002 - Yili 1 - Aylarda pakistanda qolgha élinghandin kéyin güantanamogha élip bérilghan.

Amérika dölet mudapie ministirliqi bu ikki uyghurni bu yil 4 - Ayda " düshmen jengchisi emes " dep aqlighan we ularning amérikigha tehdit salmaydighanliqini élan qilghan idi. (Erkin)

Sherqiy Türkistanda  emeldarlarni tertipke sélish élip bérildi

2006.01.24 Yéqinqi besh kün ichide xitay dairiliri Sherqi Türkistaning partiye we hökümet séstimisidiki bezi muhim organlarda emeldarlar üstidin tertipke sélish élip bardi.

Sherqi Türkistan partkomining düshenbe küni chaqirilghan daimiy ezalar yighinida, jang jishün ili aptonom oblastining partkom sékritarliqigha, li shyanglin altay wilayetlik partkom sékritarliqigha we yene bir neper kishi ürümchi shehirining sheher bashliqliqigha teyinlengen. Yighin Sherqi Türkistan partkomining sékritari wang léchüenning riyasetchilikide échilghan bolup, daimiy ezalar namzatlargha bilet tashlash usuli bilen ipade bildürgen. Emma xitay metbuatliri ürümchi shehrining sheher bashliqliqigha kimning körsitilgenlikini tilgha almidi. Xitay qanunliri boyiche ürümchi shehrining sheher bashliqi uyghur bolushi kérek. Yéqinda xitay dairiliri ürümchi shehirining sabiq sheher bashliqi shöhret zakirni Sherqi Türkistan ishlepchiqirish - Qurulush bingtüenining muawin siyasi komisari qilip yötkidi. Shu küni xelq qurultiyining 4 - Omumi yighini, ili oblastliq partkomning sabiq sékritari jang golyangni aptonom rayonluq xelq qurultiyi daimi komitétining muawin mudirliqigha saylighan. Shuning bilen birge adiljan qasimi, batur ablimit, tursunjan eli, gülshat abduqadirlar xelq qurultiyi daimi komitétining ezaliqigha, rozi ismayil yuqiri sotning bashliqliqigha saylanghan.

Xelq qurultiyining muawin mudirliqigha saylanghan jang gulyang, ilgiri ili wilayetlik partkom sékritari mezgilde, 1997 - Yili 5 - Féwral ghulja weqesini basturushqa yitekchilik qilghan. Xelqara kechürüm teshkilati bu munasiwet bilen doklat élan qilip, xitay dairilirini uyghur namayishchilargha qopallarche küch ishlitish bilen eyibligen idi. (Erkin)

Gherbning néfitini sherqqe yötkesh qurulushi yene bashlandi

2006.01.26 Shinxua agéntliqining 26 Yanwar küni bergen xewiridin ashkarilinishiche, xitay bu yil gherbning néfitini sheriqqe yötkesh qurulush pilanidin sirt, yéngidin xam néfit yötkesh turuba yoli qurulushi élip baridiken.

Xewerdin melum bolushiche, pishshiqlanmighan néfitni yötkesh turuba yoli qurulushi ürümchidin bashlinip, gensuning 28 nahiye we shehiridin lenjugha qeder tutashturulidighanliqi pilan qilinghan. Mezkur turuba qurulushining uzunliqi 1858 kilométir bolup, qurulushqa sélinghan mebleghning omumiy qimmiti 185 milyon dollargha, yiligha yötkimekchi bolghan xam néfit miqdari 20milyon tonnigha yétidiken.

Nöwette qurulushning teyyarliq xizmetliri bashlinip, bu yil 8 ?- Ayda resmiy ishqa chüshidighanliqi bildürülmekte. Bu qurulush, xitay boyiche tarim ?-Shangxey néfit qurulushidin bashqa, uyghur élining néfitini xitay ölkilirige yötkeydighan yene bir chong néfit qurulushi hésablinidu .

Mölcherleshlerge qarighanda, oxshashla yiligha 20 milyon tonna néfit yötkesh pilan qilinghan 962 kilométir uzunluqtiki xitay?- Qazaqistan néfit turuba qurulushigha 700 milyon dollar ajritilghan bolsa, Sherqi Türkistandin gensu ölkisige yatquzulidighan 1800 kilométir uzunluqtiki turuba qurulushi üchün aran185 milyon dollar ajratqan. (Eqide)

Uyghur aptonom rayonida yiligha 300 ming nopus

köpiyiwatamdu?

2006.01.24 Xitay dairiliri seyshenbe küni Sherqi Türkistan nopus we pilanliq tughut xizmitining " eng yaxshi tereqqiyat basquchi" da kétiwatqanliqini élan qilip "emma shinjang yenila nopusning köpiyishi xitay boyiche eng téz ölke we aptonom rayonlarning biri, dep körsetti.

" Tengritagh tori" ning xewer qilishiche, dairiler 10 - Besh yilliq pilan mezgili ichide " shinjang nopusining heddidin ziyade téz köpiyish süriti melum derijide tizginlendi " dep körsetken.

Emma xitay metbuatliri, Sherqi Türkistan da pilanliq tughut xizmitining " eng yaxshi basquchi" qandaq usullar bilen berpa qilinghanliqini tilgha almighan. " Tengritagh tori", 23 - Yanwar küni échilghan uyghur aptonom rayonining nopus bayliqi we muhit xizmet yighinida, dairilerning jenubtiki uyghur, qirghiz qatarliq milletlerni köp tughmaqta, dep eyibligenlikini yazdi. Mezkur tor bétining xewiride " nurghun yéza?- Qishlaqlarda bolupmu jenubtiki az sanliq milletler olturaqlashqan namrat, chet rayonlarda tughush nisbiti yenila yuqiri" deydu. "

"Tengritagh tori" ning tekitlishiche, qeshqer wilayiti boyiche 15 yil ichide 920 ming adem köpeygen. Emma xitayning rayondiki nopus siyasitini tenqid qilghuchilar, xitay dairilirini rayongha éqip kiriwatqan köchmenler nopusigha köz yumup, ularni yerlik nopus qatarida hésablighan, dep eyiblimekte.

Sh u a r sékritari wang léchüen yighinda alaqidar organlargha 11 - Besh yilliq pilan ichide Sherqi Türkistaning nopusini kontrol qilishni buyrighan. Sh u a r reisi ismayil tiliwaldi, iqtisadi tereqqiyat bilen muhitning munaswitini toghra bir terep qilishni telep qilghan. Xitay dairiliri yerlik milletlerning pilanliq tughut siyasitige emel qilmaywatqanliqigha qarita tenqidni kücheytmekte. Aptonom rayonning muawin reisi jappar hebibulla xelq wekillirige pilandin artuq tughushning" gunah" ikenliki heqqide axunumdin petiwa alghanliqini bildürdi. Emma kishilik hoquq teshkilatliri xitayning pilanliq tughut siyasitini gheyri insani, dep tenqidligen. (Erkin)

12. AY 2005 

EYSA YÜSÜP ALİPTEKİN XATİRİLENDİ

18-Dékabir küni dunya uyghur qurultiyi miyunxén shehiridiki razay réstoranida merhum eysa yüsüp aliptékinni xatirilesh paaliyiti teshkilligen bolup, buninggha dunya uyghurqurultiyining reisi erkin aliptékin ependi, türkiye büyük birlik partiyisining reisi muhisin yazghuchi oghli shuningdek gérmaniyidiki bir qisim türk teshkilatlirining rehberliri hemde uyghur jamaitinig wekilliri bolup, yüzdin artuq kishi qatnashti. Dunya uyghur qurultiyining bayanatida mundaq déyilgen.

"Merhum eysa ependim 1925  yilliri özini weten  milletning höriyitige atighan yashliq dewridin bashlap, 1995  yili 17  dekabir türkiyide paniy dunya bilen widalashqiche bolghan uzun bir zamanda, türk dunyasi, erep dunyasi we gherip dunyasida pütün imkanliri bilen sherqiy türkistan dewasini terghip qilip, bügünki milliy mujadilimizge asas salghan we öchmes iz qaldurghan wetenperwer bir zat"

GERMANİYE'DE XİTAYGHA QARSHİ NAMAYİSH ÖTKÜZİLDİ

Dunya Kishilik Hoqoq küni munasiwiti bilen, 12 - ayning 10 - küni chushtin burun, Germaniyening München shehridiki Xitay konsulhanisi aldida Naraziliq namayishi otkuzuldi.

< Yawropa Sherqiy Türkistan birliki > teshkilati teripidin uyushturulghan bu qetimqi namayishqa, mezkur teshkilatning ezaliri, < Dunya Uyghur Qurultiyi > ning wekilliri, Heliqara kishilik hoqoq teshkilatlirining wekilliri, Ichki Monggholistan we Tibet wekilliri qatnashti.

Ikki saet dawam qilghan namayish jeryanida, hawaning intayin soghuq bolushigha qarimay, namayishchilar Xitay hakimiyitige qarshi jarangliq shoar towlap, Sherqiy Türkistanning ay - yultuzluq kok bayriqini we Xitay hakimiyitining Uyghurlargha seliwatqan zulumliri bayan qilinghan lozunka - tahtilarni koturushup, Xitay hakimiyitige bolghan ghezep - nepretlirini bildurushti.

İNSAN HEQLİRİ KÜNİ MUNASİBİTİ BİLEN İLMİ MUHAKİME

YİGHİNİ UYUSHTURİLDİ

12 - ayning 12 - küni kechte, heliqara insan heqliri teshkilati München shobisi, yawropa Sherqiy Türkistan birliki we falungong teshkilatlirining ortaq uyushturushi bilen, < Xitayda kishilik hoqoqning depsende qilinishi > digen temida ilmiy muhakime yighini otkuzuldi. yighingha 100 ge yéqin kishi qatnashti.

Yighinda, heliqara insan heqliri teshkilatining reyisi Peter Muller ependi, Yawropa Sherqiy Türkistan birlikining reyisi Esqerjanjan we Falungong teshkilatining wekili Martin Kritzler ependiler doklat berdi. Yighida yene, amerikidiki < Laogai fonda jemiyiti > ning mesuli Wu Hong Da ependi teripidin hazirlanghan we Xitaydiki olum jazaliri we kishilik hoqoq tajawuzchiliq qilmishliri pash qilinghan Hojjetlik filim korsutuldi, shundaqla yighin qatnashquchilirining Uyghur we Tibet mesilisi heqqide sorighan soallirigha jawap berildi.

Yighinda ikkinchi bolup sözge chiqqan Esqerjanjan, Sherqiy Türkistanning kishilik hoqoq weziyiti we Xitay hakimiyitining nowette Sherqiy Türkistanda yurguziwatqan atsimilatsiye siyasiti heqqide etirapliq melumat berip otti.

Xelqara insan heqliri teshkilatining bash reyisi peter Muller ependimu qilghan sozide, Xitay hakimiyitining besim siyasiti netijiside, Uyghur we Tibetlerning milliy mediniyetlirining yoqulushqa qarap yüzliniwatqanliqini, Xitay boyiche kishilik hoqoq tajawuzchiliq qilmishlirining hemmidin bekerek Tibet we Sherqiy Türkistanda éghir derijide mewjut bolup turiwatqanliqini tekitlep, Dunya jamaetchilikini kishilik hoqoq mesiliside Xitaygha qarita dawamliq turde besim ishlitishke chaqirdi.( “Yawropa Sherqiy Türkistan Birliki” teshwiqat bolumi)

AMERİKA-XİTAY İSTRATEGİYELİK SÖHBİTİ ÖTKÜZİLDİ

Amérika bilen xitayning yuqiri derijilik rehberlerning 2-Qetimliq söhbiti 7- Dékabir küni washingtonda ötküzüldi. Buninggha amérika tereptin muawin tashqi ishlar ministiri robért zuliyik, xitay tereptin muawin tashqi ishlar ministiri dey bingo qatnashti.

 Söhbetning meqsiti amérika xitayni dunya sistémisigha élip kirish bolup, közetküchiler bu qétimqi söhbette xitayning kishilik hoquq mesilisining yenila asasiy téma ikenlikini tekitligen bolsimu, biraq amérika tashqin ishlar ministirliqining bayanatchisi adam ereliy kishilik hoquq mesilisining söhbet témisidiki asasliq téma qatarigha kiridighanliqini aydinglashturmighan.

XİTAY AMERİKANİNG RABİYE QADİRNİ QOLLİMASLİKİNİ

TELEP QİLDİ

Ataghliq uyghur paaliyetchisi rabiye qadir amérika dölet mejliside ispat bérip, xitay hökümitining uyghurlargha séliwatqan ziyankeshliklirini bayan qilghandin kéyin, xitay tashqi ishlar ministirliqi peyshenbe küni amérikigha naraziliq bildürüp, rabiye qadirning paaliyetlirige yol qoymasliqni telep qildi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi chin gang muxbirlarni kütiwélish yighinida, "amérika hökümiti rabiye qadirning xitaydin bölünüshni meqset qilghan paaliyetlirige we bu heqtiki bayanlirigha sehne hazirlap bermesliki kérek" dégen.

KİSHİLİK HOQUQ TESHKİLATİ XİTAYNİ EYİPLİD

Kishilik hoquqni közitish teshkilati peyshenbe küni doklat élan qilip, yerlik xitay hökümet dairiliri üstidin béyjinggha erzi qilip barghan erzi qilghuchilarning saqchi dairiliri teripidin urush, qorqutush we görüge éliwélish qatarliq usullar bilen depsende qilinghanliqini ilgiri sürdi. .Mezkur doklatta körsitilishiche, ötken yili béyjing dairilirige 10 milyon parche

erz -Shikayet xéti kelgen bolup, erzi qilghuchilarning köpinchisi déhqanlar iken. Chégrisiz muxbirlar teshkilati jawyenge mukapat berdi

Chégrisiz muxbirlar teshkilati "nyu york waqti" gézitining xitayda qolgha élinghan xadimi jawyenge 2005-Yilliq xelqara axbarat mukapati berdi. Buningdin kéyin xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanat élan qilip, naraziliq bildürüsh bilen jawyenni " döletning mexpiyetlikini oghurlighan" dédi.

AMERİKA'DA YALGHAN TOY ARQİLİK GİRAJDANLİK ALGHAN

XİTAYLER PASH QİLİNDİ

Amerika Fédératsiyesi ijra qilish orni döletin halqighan jinayet guruhini pash qilghan bolup, bu déloda qolgha élin'ghanlarning 95% Xitay iken.

Boshun tor bétining bügen xewer qilishiché Amerika köchmenler tamojna ijra qilish idarisi (ICE), Amerika girajdanlirining köchmenler mulazimet orni (USCIS), tamojna chégra rayon mudapiye idarisi, Amerika parlaminti diplomat béxeterligi idarisi (Diplomatic Security Service ) birlikte herketke kélip, Amerika tarixidiki eng chong bolghan yalghan toy rasmiyiti arqiliq girajdanliqqa ötush délosi pash qilghan. Bu déloda asaslighi Xitay we Vetnamliqlargha yalghan toy resmiyiti arqiliq girajdanliq kinishkisi élip béridighan bolup her bir ademdin 60 ming Amerika dolliri alidiken.

Bu jinayetchiler gurohidikiler Amerika girajdanidiki bir ademni tépip unung Xitaygha bérip kélish heqini kötürüp hem ununggha 3000-5000 Amerika dolliri béridiken.

11. AY 2005 

Xitay Sot Mehkimiliri Qeshqer Edebiyati Jornilining

Bash Tehriri Köresh Hüseyinghe Üç Yil Qamaq Jazasi Bedri.

Xitay hökümiti Qeshqer edebiyati jornilining bash tehriri Köresh Hüseyinni xitay hökümitining Uyghur elidiki qattiq qol siyasiti tenqit qilinghan “Yawa Kepter” namliq meselni neshir qilghanliqi üchün, üch yilliq qamaq jazasigha höküm qildi.

İsmini ilan qilisni xalimighanlerning muhbirimizgha  bildürishiche, Qeshqer sot mehkimisi bu yil 35 yashqa kirgen Köresh Hüseyinni  “milliy bölgünchilik”idiyisini terghip qilidighan eserning elan qilinishigha  sharait yaritip berish bilen eyiplighen.“Yawa Kepter” namliq meselning aptori Nurmuhammet Yasin bu yilning bashliri Xitay hökümiti teripidin 10 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinghan idi.Qeshqer sot mehkimiliri Köresh Hüseyinning  üch yilliq qamaq jazasigha  höküm qilinghanliq xewiri heqqide pozitsiye bidürishni ret qildi. (Arzu)

London'da Xitay Rehbiri Hujintao'gha Qarshi Namayish

Ötküzüldi

Xitay reisi Hu Jintaoning  Yavrupa ziyaritining 1-bekiti London bolup, u, 2005 yili 11- ayning 8- küni Londongha yetip kelgen idi. U, London'da  Engliye bash ministiri  Toni Bleyr bilen körüshüp, ikki dölet arisidiki soda munasiwetliri,xelqara bixeterlik ve insan heqlirighe ait mesililer buyunche  söhbetlesken idi. Hujintao'nin Londondiki ziyariti jeryanida  uningha qarshi chong kölemde naraziliq namayishi elip berildi. Bu namayishqa  Engliye Uyghur jemiyitining  ezaliri, Tibet teshkilatlirining ezaliri we Uyghur Tibetni himaye qighuchi ler, Xitay demokratliri, shundaqla Falung-gong muritliri bulup neche yüz kishi ishtirak qildi.

Ana Wetendin Kelgen Xet

Hörmetlik Jelil aka qandaq ehwalingiz, saq-salamet turdingizmu.

Men bir Uyghur bolush süpitim bilen, men sizning bizning millitimiz üchün jan köydöröp ishlewatkanlighingizdin süyünimen hem pehirlinimen. Hudayim buyrisa, men choqum sizning yolingizni bésip dawamliq millet üçün xizmet qilishni arzu qilmen.

Men jenupdin Ürümchige oqushqa kelgen bir dihhan oghli, yiqinda yüzbergen bir ish mini shunchilik ghezeplendürdi. Biz Uyghur oqughuchilar Xitaylarning hökümiranlighida jan békish uyaqta tursun, eksiche ghorurimiznimu qoghdap qalalmay yuriwatimiz.

11-ayning béshida, bizning Shinjiang unwirsitta 92 neper yingi mektepke qobul qilinghan oqughuchilarni jiger késili sewebidin mekteptin bir yil chékinip dawalinip saqiyip kélishni telep qildi.

Aka, yuqarqi 92 neper oqughuchilarning köp sanlighi biz Uyghur balilliri köpliri manga oxshash jenupdin kelgen déhqan baliliri.

Xitaylarning bundaq qilishida héchqandaq qanuni asas yoq, Mektepning öz alidigha bundaq qilidighanghimu héchqandaq hoqoqi yoq, Ularning bundaq qilishi pütünley milily kemsitish!

Shuga, men sizge bu hetni yizish arqiliq, sizning az-tola yardimingizga ige bolushni, héch bolmighanda, Xitaylarnig bu xil qilmishini pütün xelqi-alemge jakarlishingizni umud qilimen

Bir Uyghur oqughuchidin 2005.11.26 Ürümchi

( Eskertish: Ürümchidin kelgen bu mektupning peqetla imlasi tüzütildi. Xet yazghuchi oqughuchining bixeterliki üchün eMail adrisini sizlerge birelmeymiz)

Xitay Besimi Qazaqistan Uyghurlirining Etrapida Chingimaqta

Xitay bilen Qazaqistan munasiwetliri künsayin küchiyshighe egiship Qazaqistanda yashawatqan uyghurlar ichidiki bir kisim kishiler  özlirining  uyghurlargha wekillik qilidighanliqini  bildürüsh bilen  xitay hökümiti bilen  qoyuq nunasiwet ornatmakta. Xitay hökümitimu muhajirlar siyasitini yaxshilash nami astida chetellerdiki uyghur jamaiti bilen her xilda  alaqilar ornitip ulargha xitey hökümtining  echiwetish siyasiti jümlidin  muhajirlar siyasitini teshwiq qilmaqta. Lekin köpinche uyghur siyasiy paaliyetchilerining qarishiche, buning arqisigha  xitay hökümitining  chetellerde künsayin janliniwatqan  Uyghur siyasiy paaliyetlirighe  zerbe berish, hem siyasiy paaliyetchilerni yetim qaldurup, xelqara jemiyetning  ularning sözlirighe  ishenmeslikini  qolgha keltürüsh arqiliq, Uyghur mesilisinin xelqaralishishining  adlini elishqa urunishni mexset qilghan.

Awustraliye Uyghur Jemiyiti Roza Heyiti

 Tebriklesh Paaliyiti Ötküzüldi

Avustraliye Uyghur Jemiyiti 2005-yili 8- ayning 27- küni qurulghanlikini jakalighan idi.Jemiyet qurulishi bilenla özining programisi buyunche  paaliyetliirini jiddi shekilde qanat yaydurup, Avustraliyediki  Uyghur jamaitining qizghin qollishigha ve qarshi elishigha  eriship keldi.

Avustraliye Uyghur jemiyiiti 2005- yili 11- ayning 6- küni Sedney shehride  jemiyetning qurulish murasimi we mubarek Roza heytini  tebriklesh pa'aliyitini daghudughuluq otkuzdi. Bu pa'alşiyetke Avustraliyening her-qaysi sherleridin kelghen Sherqiy Türkistanliqler, Türkiyelik mihmanler bilen birge köp sanda Avustraliyelik mihmanlar bulup 200 ge yeqin kishi ishtirak qildi.

Berlinda Hu Jin Tao'gha Qarshi Namayish Ötküzüldi

DUQ Neshriyat - Teshwiqat Merkizi -11  ayning 11  küni DUQ rehberliridin Ablimit Tursun, Dolqun Eysa we Ablikim Idris ependiler bashchiliqidiki Germaniye Uyghurliri paytexit Berlingha bérip, Xitay bash elchixanisi aldida Hu Jin Taoning Germaniye ziyariti munasiweti bilen üch saet namayish élip bardi. Bu qétimqi namayishqa Tibet teshkilatliri we Ichki mongghul teshkilatlirining ezalirimu ishtirak qilghandin sirt, Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati we bashqa insan heqliri teshkilatlirining bir qisim rehberliri hem ezaliri qatnashti.

Her qaysi gézit  jornal we radio, teliveziye muxpirliri bu qétimqi namayishqa alahide étibar qildi hemde namayishchilarni ziyaret qilip, Xitay hökümetining Uyghurlar, Tibetler we Ichki Mongghul xelq`lirining insan heqlirini depsende qilish jinayiti heqqide melumatlar igellidi.

Namayishtin kéyin, Uyghur namayishchiliri Germaniye parlament binasi aldida ay  yultuzluq kök bayraqlirini jewlan qilip, Hu Jin Taoning Germaniye ziyaritige naraziliq bildüriwatqanda, namayishqa qatnishiwatqan pütün Uyghurlar Germaniye saqchi dairiliri teripidin tutup kétildi.

40 qa yéqin Uyghurlar Germaniye parlament we hökümet bimasini qoghdash bash shitabining merkizide Germaniye saqchiliri teripidin qattiq téqip we tekchürüshke uchridi. Ikki saettin artuq dawam qilghan tekshürüshtin kéyin, Germaniye saqchi dairiliri Uyghur namayishchiliridin epu sorap, özlirining xata uchurlargha binaen ularni tekshürgenlikini we bu xata buyruqni ijra qilghanliqidin biaram ikenlikini bildürüp, Uyghur namayishchilirini qoyiwetti.

Uyghur namayishchilirining Germaniye saqchi dairiliri teripidin tutup ketilgenliki heqqidiki xewer shu anda pütün Berlingha tarap, Germaniyini lerzige saldi. Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati shu deqiqining özide pütün metbuat sahesi we Germaniye hökümet organlirigha bayanat élan qilip, Germaniye saqchi dairilirining Uyghur namayishchilarni qolgha alghanliqigha qattiq naraziliq bildürdi. Bu weqege Xeter astidiki milletlerni qoghdash teshkilati we bashqa insan heqliri teshkilatlirimu jiddi ariliship, Germaniye hökümetining Xitay bilen bolghan iqtisadi hemkarliqni dep, Sherqiy Türkistan xelqining insaniy heqlirige perwasiz qarashtek qilmishlirini qattiq eyiplidi.

11-ayning 10-küni kech saet 12 bilen Münchendin Berlingha qarap yolgha chiqqan Uyghur namayishchilar Berlindiki namayishni ghelibilik axirlashturup, 11  ayning 12  küni seher saet 2 bilen Münchengha qaytip keldi.

10. AY 2005

Germaniyede, Atalmish “Aptonom Rayon”ning

50- yilliqigha Naraziliq

ETIC-Xitay xeliq jumhuriyiti qurulghan künni, "Sherqiy Türkistan xelqining Mustemlikige qayta duchar bolghan behitsiz küni we shundaqla, Atalmish "Xinjiang Uyghur Aptonom Rayonni" Qurulghan Künni, "Uyghur Xelqining matem küni" dep qarap kelgen cheteldiki Uyghurlar, Türlük shekiller arqiliq Özlirining naraziliqlirini Bildürüshüp kelmekte, shu qatarda bügün, yeni 10 ayning 1 küni Germaniyede yashawatqan uyghurlar, özliri duchar bolghan bu ikki behitsiz künge bolghan naraziliqlirini bildürüsh üchün, merkizi Münchendiki "Yawropa Sherqiy Türkistan Birliki" ning teshkillishi bilen, Xitayning München shehridiki Konsulhanisi aldida keng kölemlik namayish ötküzdi, bu qetimqi namayishning kölimi ötken qetimqi namayishlarning kölimidinmu zor boldi, namayishqa, "Yawropa sherqiy türkistan birliki” ning mesulliri we ezaliridin sirt yene "Dunya Uyghur qurultiyi" we "Sherqiy Türkistan İnformatsiyon Merkizi" ning asasliq mesullirimu toluq ishtirak qildi. Buqetimqi namayish, Germaniye waqti chüshtin burun saet 10 din 12 giche jemiy ikki saet dawam qildi, Namayishchilar qoshuni Sherqiy Türkistanning ay yultuzluq kök bayraqlirini, musteqilliq sho'arliri we Xitay hakimiyitige qarshi türlük shoarlar yézilghan lozunkilarni, shundaqla Xitayning Uyghur xelqighe seliwatqan zulumliri ekisettgürülgen resimlik tahtilarni kötürüshüp, "bizge aptonom rayon emes, musteqilliq kerek !", "Xitaylar wetinimizdin chiqip ketsun !", "Yashisun musteqilliq " …digendek mezmonlarda jarangliq shoarlarni towlap, Xitay elchixanisining aldini zil zilige saldi. Namayish jeryanida, kommunist Xitay hakimiyitining 50 yildin buyan Uyghur xelqighe séliwatqan zulumliri, Sherqiy Türkistandiki kishilik hoqoq depsendichilik qilmishliri pash qilinghan, shundaqla Uyghur xelqining arzu istekliri bayan qilinghan Nemische teshwiqat waraqliri tarqitildi. German saqchiliri bu qétimqi namayishning tertibini qoghdashqa alahide ehmiyet berdi we neqmeydangha xeli köp sanda saqchi kélip toplandi, Uyghur namayishchilar bu qetimqi namayishni intizamliq we tertiplik halda bashlidi we shu shekilde muwapiqiyetlik ayaqlashturdi.

Mahmuud qeshqiri tughulghanliqining 1000 yilliqi xatirlendi

2005 - yili 10 - ayning 4 Seyshenbe küni Uyghur aptonom rayonining qeshqer shehiride 11 - Esirde yashap ötken Uyghur mutepekkuri we tilshunas Mahmud Qeshqiri tughulghanliqining 1000 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen ilmiy muhakime yighini ötküzüldi.
"Türki tillar diwani" Mahmud Qeshqirining dewrimizgiche yétip kelgen birdin - Bir esiri. Mahmud Qeshqiri qaraxanilar sulalisining xan jemeti ailiside tughulghan. Qaraxanilar 10 - Esirning axirliridin 13 - Esirning bashlirighiche, qeshqeriye we mawrenunehir rayonlirini idare qilghan bolup, Uyghurlar tarixidiki eng qudretlik xanliqlarning biri idi.
Mahmud Qeshqiri "türki tillar diwani" da chin we machin, dégen namlargha tebir bérip, chin we machinlarni töwenki chin we yuqiri chin, dep atighan. Shinxua axbarat agéntliqining tekitlishiche, bu qétimqi yighinda bezi Xitay mutexessisler bu nam qaraxanilar téritoriyisining Xitay zémini ikenlikini ispatlaydighan pakit dep qarighan. Emma bu qarashni tenqid qilghuchilar, Mahmud Qeshqirining diwanidiki chin we machinlar Xitayni emes, belki seddichinning sirtidiki tobalar we Hotengiche bolghan rayonlarni közde tutidu, dep qarimaqta. RFA

Bishkekte 20 Nerper Uygur Guman Bilen Qolgha Élindi

ETIC-2005- yili 9 - ayning 21- küni, Qirghizistan parlamintining ezasi Bayaman Erkinbayiv digen kishi öz öyining ishiki aldida, namelum kishiler teripidin étip öltürülgen idi. Qanun organliri bu diloni iniqlash jeryanida, 9 - ayning 28- küni 4 neper Uyghurni qolgha alghan. Uzun ötmeyla qolgha élinghanlarning iqrari boyiche yene 20 neper Uyghurni qolgha alghan.
Bishkekte chiqidighan < méning paytehtim > namliq gézit ashkara halda Bayaman Erkinbayivni Uyghurlar öltürgen dep yezip chiqti. Qanun organliri teripidin bu weqege chétishliqi bar dep guman qilinghan < Medine > bazirining Xujayini, Tursuntay Selimov özige we ailisidikilerning hayatigha xewp yétiwatqanliqini hés qilip, Moskiwagha kétip qélishqa mejbur boldi.
Qanun organliri we her qaysi axbarat organlirining bu weqege tégishlik gumandarlarning ismini atimastin, ularning millet namini gezit we téliwizorlarda ashkarilishi, éghir siyasi kirzis ichide turiwatqan Qirghizistanda milletler arisidiki inaqsizliqni peyda qilishi, shundaqla yaman aqiwetlerni élip kilishi mumkin.

Uyghur Xelqining Meniwe Anisi Rabiye

Qadir Xanim Shiwitsiyede Ziyarette Boldi

ETIC Uyghur xelqining qishilik hoquq we demokratsiyesini ilgiri sürüshte yétekchilik rol oynawatqan ataqliq siyasiyon Rabiye Qadir xanim Yawropadiki birqachche doletni ziyarat qilip 11-oktebir küni chüshtin kéyin saet 3 te Shiwitsiye paytehti Sstokholmgha yétip keldi. Bu yerde yashawatqan Uyghurlardin yüzge yéqin qérindashlirimiz Arlanda ayridurumida xanimning mubarek qedimini tebrik etti.
Ayridurumda Rabiye animiz Shiwitsiyede yashawatqan Uyghurlardin hal soridi we nutuq sözlidi. Nutqida bu qetimqi sepirining mexsidi: Uyghurlarning dert elimini Shiwitsiye hökümiti we xelqige anglitish, Uyghur xelqige her tereptin gharp démokratik elliridin yardem telep qilish ikanlikini alahide tekitlidi.
Ziyaritining kün tertibi boyiche kelgen künidin bashlap Shiwitsiye parlamenti, amnesty international, Shiwitsiye tashqi ishlar ministirlikidiki munasiwetlik kishiler bilan Uyghurlarning kishilik hoquk masilisi üstide tepsili muzakiriler boldi .
Bu yighinlarda asasen weten sirtida turup Xitayning zulumigha chidimay siyasi panaliq telep qilghan Uyghur musapirlirining panaliq élish mesilisige Shiwitsiye hökümitining alahide ehmiyet bilen qarishi kéreklini qayta- qayta takitlidi.
Yighinlarda yene Ottura Asiyadin Yawropa ellirige penaliq izdep kelgen Uyghurlar mesilisimu wetendin chiqqan Uyghurlarning masilisi bilen ohshash muamilide bolushi kérekliki, chünki ularningmu wetensizlik azabi we étnik kemsitilish ehwallirining éghirliqi alahide otturigha qoyuldi.

Ürümchi - Lanzhou Néfit Turuba Qurulushi Pütti

RFA -Xitay néfit shirkiti we tebiy gaz turuba idarisining élan qilishiche, Uyghur aptonom rayonining merkizi Ürümchidin Xitayning Lanzhou shehirigiche baridighan Ürümchi - Lanzhou néfit turuba qurulushi resmi pütken.
Igilishimizche bu qurulush qosh liniyilik turuba qurulushi bolup, bir liniyiside xam néfit, yene bir liniyide pishshiqlanghan néfit éqitilidiken. Néfit turubisining Lanzhoughiche baridighan omumi uzunluqi 4000 kilométir kélidu.
Dairilerning ashkarilishiche, mezkur qurulushqa 14 milyard 600 milyon yüen meblegh sélinghan. Bu turuba yiligha 20 milyon tonna xam néfit, 10 milyon tonna pishshiqlanghan néfit éqitish iqtidarigha ige.
Uyghur aptonom rayoni partkomining sékritari wang léchüen, yéqinda aptonom rayoni Xitayning istratégiyilik énérgiye zapas menbeesi bolup qalidu, dep tekitligen.
Beijingda chaqirilghan kompartiye merkiziy komitétining bu qétimqi omumi yighinida Xitayning énérgiye istratégiyisi muzakire qilindi. Yighinning aldida xongkongda chiqidighan "wén hui" géziti, kompartiye dairilirining Uyghur aptonom rayonini Xitayning énérgiye bixeterliki rolini oynaydighan rayon bolup qalidu, dep atighanliqini tilgha alghan.
Emma Xitayning bu siyasitini tenqid qilghuchilar, dairilerni rayonning muhiti we su menbeelirini bulghash, Uyghurlarni bu tereqqiyatning sirtida qaldurush bilen eyiblimekte.

9. AY 2005 

Ataqliq Shair Dolqun Yasin wapat boldi

Uyghur xelqining talantliq shairi, talantliq shairi, yétishken siyasiy paaliyetchi Dolqun Yasin ependi 5-Séntebir küni wapat boldi. Dolqun Yasin ependining ayali hebibe xanim uning yürek késili bilen dawalanghanliqini, emma dawalash ünüm bermey jan üzgenlikini xewer qildi.
Shair Dolqun Yasin 1938 - yili Ili wilayitining Süydüng shehiride ziyaliy Yasin Xudaberdi ailiside dunyagha kelgen. 60 –yillarda Tashkentte oqup Ürümchige qaytip kélip, edebiyat senetchiler birleshmiside xizmet qilghan we ijadiyet bilen shughullanghan. Lékin uzun ötmeyla Xitay hökümiti teripidin nezerbend qilinip Qumulgha palanghan.
Merhum Dolqun Yasin ependi 1968 - yili Qazaqistangha chiqip ketkendin kéyin edebiy ijadiyet we weten dewasi bilen shughullanghan. 2001 - yili xelqara nobél mukapati fondi qurulghanliqining 100 yilliqi munasiwiti bilen dunyadiki 100 neper ixtisasliq töhpikar kishige altun médal bérish xizmitide 100 kishining biri bolup tallinip, 2003- yili 11 – öktebir küni nobél mukapat fondi jemiyiti wekilliri teripidin Qazaqistanda mukapatni tapshurup alghan.RFA

Xitay Ikki Uyghurni Partlitish Sadir Qilmaqchi dep qolgha aldi

Xitay saqchiliri yéqinda Uyghur élining bayingholin mongghul aptonom oblastidiki cherchen we chaqiliq nahiyisidin ikki neper Uyghurni, öyide partlatquch boyumlarni saqlighan hemde Uyghur aptonom rayon qurulghanliqining 50 yilliqi mezgilide partlitish weqesi sadir qilmaqchi bolghan dep eyiblep qolgha alghan.
Sherqiy Türkistan uchur merkizining xewirige qarighanda, Cherchen nahiyilik jamaet xewpsizlik idarisi éziz barat isimlik déhqanning öyidin 47 kilo partlitishta ishlitilidighan suyuqluq, 50 dane kapsul we 32 métir ot piltisini tapqan. Shundaqla , Chaqiliq nahiyisidiki Osman Musa isimlik déhqanning öyidinmu, bu xil suyuqluqtin 30 kilo, 64 dane kapsul we 70 métir uzunluqtiki ot piltisi chiqqan.

Sherqiy Türkistan uchur merkizining bildürüshiche, nöwette xitay saqchi dairiliri ularni aptonom rayonning 50 yilliqi mezgilide partlitish weqesi sadir qilmaqchi bolghanliqi bilen eyiblep, ularni iqrar qilghuzush üchün qattiq qiyin-Qistaqqa almaqta iken. Biz cherchen nahiyilik jamaet xewpsizlik idarisi bilen alaqilashqinimizda, bu yerdiki ismini atashni xalimighan bir nöwetchi xadim, bu tutqun qilish weqesini anglighanliqini emma buningdin tepsiliy xewerdar emeslikini éytti. (Peride)RFA

Xelqara Kechürüm Teshkilati Rabiye Qadir heqqide axbarat

élan qildi

Dunyadiki dangliq kishilik hoquq teshkilati bolghan xelqara kechürüm teshkilati peyshenbe küni ataghliq Uyghur paaliyetchisi Rabiye Qadir ailisining Xitay saqchiliri teripidin tutqun qilish we soraqqa tartishqa oxshash awarichiliqlargha yoluqiwatqanliqi heqqide axbarat élan qildi.

Bash shitabi Londondiki xelqara kechürüm teshkilatining amérika shöbisi mezkur bayanatida, Xitay dairilirining yéqinqi bir nechche aydin buyan Rabiye Qadirning oghli Alim Abduréhimni we uning tuqqanlirini tutup kétip soraqqa tartqanliqini hemde saqchilarning alimni rabiye xanimning eqide shirkitining bajdin qachqanliqini étirap qilip qeghezge qol qoyushqa qistighanliqini melum qilghan.

Alim Abduréhim buninggha qol qoyushqa unimighanda, hetta saqchilar uninggha " hazir qol qoymisang, türmide qowurghang sunghanda andin qol qoyisen" dep heywe qilghan. Xelqara kechürüm teshkilati bu bayanatida yene, Xitay dairilirining "bölgünchi" dep eyiblep kéliwatqan Uyghur musteqilchilirini 11 - séntebirdin kéyinla "térrorchi" dep eyibleshke özgergenlikini yazghan.
Xelqara kechürüm teshkilati, Rabiye Qadir Xitay hökümiti teripidin qolgha élinghandin buyan, Rabiye Qadirning mesiliside toxtimay heriket qilghan hemde rabiye xanimning qoyup bérilishide muhim rol oynighan. (Peride)RFA

Bu Yil 600 Ming Xitay Ishlemchi Uyghur Élige Paxta Térishke

Kelmekchi

Tengritagh xewer torining yéqinda élan qilghan bir melumatigha qarighanda, 9 - ay kirishi bilen Xitay ölkiliridiki ishlemchiler Uyghur élige paxta térish üchün arqa-Arqidin kéliwatqan bolup, 9 -Ayning 5 - küni bir künning ichidila Xitay ishlemchiliri bilen liq tolghan 3 poyiz Uyghur élige yétip kelgen. Shundaqla bu mushu sürette dawamliship ay axirighiche, bingtuenning 600 ming paxta tergüchige éhtiyaj bolush ehwalini qanduridiken.

Bu ishlemchiler asasliqi Xitayning Hénen, Sichüen, Gensu we Ningshya qatarliq jayliridin kéliwatqan bolup, Uyghur élidiki bingtuenning emgek we jemiyet kapaliti idarisi bir xénen ölkisidinla 117 minggha yéqin ishlemchini Uyghur élige élip kélishke toxtam tüzgen.

2005 - yili 9 - ayning 10 - küni Sabiq Siyasi Mehbus Rabiye Qadir Xanim Amerika-Xitay Sohbitide Xitaylarning Uyghurlargha Qaratqan Basturushini Toxtutushni Telep Qildi.RFA

Sabiq Siyasi Mehbus Rabiye Qadir Xanim Amerika-

Xitay Sohbitide Xitaylarning Uyghurlargha Qaratqan

Basturushini Toxtutushni Telep Qildi

Yaponiyede chiqidighan Kyotsu Shinbun (Ortaq Xewer Agentliqi) ning 8-sentebir Washin'gtondin bergen xewirige qarighanda, Dolet bixeterlikige tehdit saldi, dep qamaq jazasigha hokum qilinip, bu yil 3-ayda qoyup berilip Amerikigha panahlan'ghan Xitay Xinjiang Uyghur aptonom rayoniliq sabiq siyasi mehbus Rabiye Qadir xanim 6-sentebir Washin'gton shehride chaqirilghan yighin'gha qatniship, pirizdent Bushqa keler hepte Amerikigha kelishni pilanlighan Xitay dolet re'isi Hujintao bilen korushkende, Uyghur millitige qaratqan basturushni toxtitishni telep qilish toghrisida teklip berdi.

Undin bashqa Rabiye xanim Xinjiangda oktebirde elip berilidighan Uyghur aptpnpm rayoni qurulghanliqining 50 yilliqini xatirilesh harpisida Xitay dairiliri "terror bilen kuresh qilish"ni bahane qilip Uyghur musulmanlirigha bolghan basturushni kucheytti, dep tenqit qildi. Xitay hokumiti bu pakitlargha qarita "quliqini yoqurup turghan" bilen, "buning'gha yol qoymaymiz",-dep tekitlidi.

Rabiye xanim Amerikigha panahlanghandin keyin Xinjiangda qalghan aile ezalirigha Xitay dairiliri tehditni dawamlashturmaqta iken.Rabiye xanim Kubadiki Amerika armiyisining bazisida qamaghliq 15 neper Uyghurning bigunah ikenligi ispatlan'ghandin keyinmu baridighan jayi yoqliq mesilisige qarita "Eger xitaygha qayturup berilse, eng wehshi jazagha uchraydu",- didi we xitaygha hergiz qayturup bermeslikni telep qildi.
(Yaponchidin Uyghur Oghli terjime qildi) RFA

2005 - yili 9 - ayning 16 - küni Uyghur We Tibetler

BDT Aldida Hu Jintaogha Qarshi Namayish Ötküzdi

Bash shitabi New-Yorktiki Birleshken döletler teshkilati qurulghanliqining 60 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen dunyadiki herqaysi döletlerning rehberliri B D T ning nyo yorktiki binasida yighin achmaqta. Bina sirtida Uyghur, Tibet we Xitay démokratliri Xitay hökümitining Uyghur, Tibet we Xitay xelqige qarita élip bériwatqan siyasitige naraziliq bildürüp, Xitay dölet reisi xu jintawgha qarshi namayish qilmaqta.

Xitay dölet reisi Hu Jintao kanada we méksikidiki ziyaritini axirlashturup, 13 – séntebir küni amérikining new york shehirige yétip kelgen we amérika prézidénti bush bilen körüshüp, ikki dölet otturisidiki soda we Xitaydiki kishilik hoquq mesilisi heqqide söhbetleshken idi.

Amérikining paytexti washingtondiki bir qisim Uyghurlar ataqliq kishilik hoquq paaliyetchisi rabiye qadir xanim bilen birlikte kéchilep nyo yorkqa yétip bérip, nyo york etrapidiki jaylardin namayishqa qatnishish üchün kelgen Uyghurlar bilen birlikte qollirida Sherqiy Türkistanning ay yultuzluq kök bayriqini lepilditip, "Xitaylar Sherqiy Türkistandin chiqip ketsun", "siyasiy jinayetchiler qoyup bérilsun", "bizge musteqilliq we erkinlik kérek" dégendek lozunkilarni kötürüshüp namayish qilishti.

Namayishqa amérikidiki péshqedem Sherqiy Türkistanliqlardin edhemjan, gulamidin paxta qatarliq kishilermu qatnashti. RFA

Shiwitsiyede Uyghur Medeniyet Merkizi Quruldi

Öz xewrimiz: Bu yil yeni 2005-yil 9 - ayning 11 - küni Shiwitsiye paytehti Stockholmda Shiwitsiye Uyghur medeniyet merkizi qurulghanliqi jakalandi.

100 din artuq jamaat ishtirak qilghan bu yighilishta aldi bilen, Sherqiy turkistanning mustaqilliq yolida qurban bolghan qehrimanlarning rohigha atap Quran kerim oqulup dua tekbir qilinip, hemde weten yolide qurban bolghan qahrimanlarning ish paaliyatliri eslep ötüldi.

Bu yighilishta Shiwitsiye Sherqiy Türkistan jemiyitining sabiq reisi Faruq Sadiq ependi yoshurun awaz bérish yoli bilen démokratik usulda Shiwitsiye Uyghur medeniyet merkizining reislikige, buningdin bashqa 8 neper kishi merkezning rehberiy organ daimi heyet ezaliqigha saylandi.

Bu qurulghan Shiwetsiye Uyghur medeniyet merkizining mexsidi bolsa, eziz wetinimiz Sherqiy Türkistanning tarix, medeniyet qatarliq umumi ehwallirini Shiwitsiye xelqige tonushturush, teshwiq qilish, Shiwitsiyede yashawatqan Uyghur wetendashlarning Uyghur örpi- adet we ana tilini dawamliq saqlap qélishigha ehmiyet bérish, insan heqlirini himaye qilish, Shiwirsiyede chong boliwatqan Uyghur perzentlirige Uyghur tilini ugutush, Shiwitsiyede we dunyaning bashqa jaylirida Sherqiy Türkistanning musteqilliqi we erkinliki üchün köresh qiliwatqan tashkilatlar bilen yéqindin hekalishishtin ibaret.
Shiwetsiye Uyghur medeniyet merkizi rehberliki qisqa waqit ichide merkezning bir internet tor béti echishni, merkez mesullirining ayda bir yighilip paaliyet küntertipi orulashturushni qararlashturmaqchi.
Yighin Shiwitsiyede yashawatqan wetendashlarning konsert oyini ötküshi bilen axrlashti.

8. AY 2005 

Xitay quruqluq armiyisi Ürümchide teyyarliq topchilar polkini

qurdi

Xitayning Sherqiy Türkistan’diki quruqluq armiyisi teyyarliq piyadiler qismining topchilar polki 18 - Awghust küni Ürümchide resmiy qurulghanliqini jakarlidi.

Ürümchi kechlik gézitide élan qilinghan xewerde melum bolushiche, mezkur polk, xitayning merkiziy herbiy komitéti teripidin testiqlanghan bolup, bu polkning qurulush ishliri 2005 - Yilining béshida ürümchi shehirining tengritagh rayoni, tudüngxé rayoni we dawanching rayonlirida bashlanghan.
Xewerde melum bolushiche, bu polkning ofitsér, eskerliri urush mezgilide wezipisini ada qilsa, bashqa chaghlarda bu rayonning iqtisadiy qurulush ishlirigha arilishidiken. Shundaqla bu eskerler, ürümchidiki 30 nechche partiye Hökümet orgini we karxana, idarilargha orunlashturulidiken.

Uyghur közetküchiliri, xitayning bir tereptin, uyghur élining muqimliqini saqlash meqsitide, bu yerde xitay eskerlirini köpeytse, yene bir tereptin, xitay eskerlirini uyghur élining iqtisadiy tereqqiyatidin menpetlendurushni meqset qilidighanliqini ilgiri sürmekte.

Xitay Hökümiti Bir Uyghur Ayalni “Qanunsiz Diniy Telim

Bergen” dep qolgha aldi

Dunya uyghur qurultiyining bayanatchisi Dilshat réshitning 14 - Awghust küni metbuatlargha ashkarilishiche, Sherqiy Türkistanning shayar nahiyiside 56 yashliq aminexan özi bilen bir yézidikilerning telipige binaen, yazliq tetil waqtidin paydilinip, 37 neper yash - Ösmürni öz ailisige yéghip, diniy sawat bergen.

Buningdin xewer tapqan shayar nahiyisi saqchi ponkiti, 1 - Awghust küni ushtumtut ibrahim hoshur ailisige yeni aminexanning öyige basturup kirip, neq meydanda aminexanni we 37 neper balini qolgha alghandin sirt, 23 parche quran we diniy sawat kitabidin 56 parche hemde seidiye xanliqigha dair tarixi kitablarni musadire qilghan. Hökümet, aminexanni qanunsiz halda din tarqatqan, qanunsiz diniy qollanma we eksilinqilabiy kitablarni yoshurup saqlighan dep eyibligen.

Dilshat réshitning tekitlishiche, hökümet aminexanni eyibligendin sirt, aminexandin diniy sawat ögengen 37 neper yash - Ösmürge mektep ichide jaza bérish, ularning ata - Anisigha iqtisadiy jaza bérish tedbirliri élip barghan. Xewerde éytilishiche, aminixan bilen birlikte tutup kétilgen bezi balilarning ata-Aniliri 7000 din 10000 yüwengiche jerimane tölesh arqiliq balilirini qutulturiwalghan. Bu ata-Anilar jerimane pulini tépish üchün qoy we kalilirini satqan.

Fransiye agéntliqining 15 - Awghust küni béyjingdin xewer qilishiche, xitay saqchi dairiliri aminixan we oqughuchilirining tutulghanliqini étrap qilghan. Emma ularning néme üchün tutqun qilinghanliqi heqqide melumat bérishni ret qilghan Xelqara kishilik hoquq teshkilatliri dölet kontrolluqi sirtidiki pütün diniy paaliyetlerni chekligen xitay hökümitining, térrorizmgha qarshi turush nami astida uyghurlarning diniy erkinlikini boghiwatqanliqini bildürmekte.

Awstraliyilik ofitsér, “Uyghur İli we Tibette Qoralliq

Qozghilanglar yüz Bérishi Mumkin” dédi

Awstraliyining sabiq hawa armiye ofitséri, herbiy analizchi martin andru, amérikida chiqidighan washington waqti gézitining 8 Ayning -19 Künidiki sanida élan qilghan bayanatida, xitay hökümiti uyghur ili we tibette téximu köp qoralliq qozghilanglargha duch kélishi mumkin, dégen.

Martin andru bayanatida, Uyghur xelqining béyjingdin musteqilliqini qolgha keltürüsh üchün jiddiy küresh élip bériwatqanliqini, Tibetning bolsa bir chaghlarda musteqil dölet ikenlikini tekitlep, xitay hökümitining Uyghur ili we Tibetni hem herbiy sinaqlar üchün ishlitiwatqanliqini, hem ularning néfit we bashqa yer üsti bayliqliridin paydiliniwatqanliqini eskertken.
Awstraliyining sabiq herbiy ofitséri we herbiy analizchi martin andru, washington waqti gézitide élan qilinghan bayanatida yene mundaq dégen:

"Uyghur élide yashawatqan köpligen uyghurlar, shundaqla tibetlikler xitaylarni mustemlikichiler dep qaraydu. Mushu qarash uyghur élide qozghilanglargha seweb b