Ezimet

Putun Tarihimiz boyiqe Allah yolida ana wetinimiz Sherqiy Turkistanning

musteqilliqi ucun jenini pida qilghan shehidlerning mubarek rohigha beghishlaymen!

      MUNDERIJEMUQEDDIME

      ERKINLIK WE MUSTEQILLIQNI KOZ YASHLIRI QOLGHA KELTURELMEYDU

      ENG MUHIM MESILE MILLETNING SALAMETLIGINI ESLIGE KELTURUSH

      SHERQI TURKISTANNING AZATLIQ YULIDIKI DEWRI BOLGUNCI INQILAP-  

      BARIN INQILABI

      ZHUNGGUOLUQLAR WE BIZ

      PAYDILIQ HELQ'ARA SHARAIT

      SIYASI KIRZIS ICIDIKI ZHUNGGUO

      HER SOYGUNING BIR BEDILI BAR

      SHERQI TURKISTANNING ISTIQLALIYET YOLIDIKI ULGISI CICENISTAN

      HEMMIDIN MUHIM MILLI WEZIPE:ITTIPAQLIQ

      HATIME

      MUQEDDIME

Weten, Millet bir-birige cembercas baghlan'ghan amildur. Wetensiz milletni,

milletsiz doletni tesewur qilish mumkin emes. Tarihta dolitini qurushqa qadir

bolalmighan milletler yoq bolushqa yuz tutti. Tarih sehipiliridin ocurup tashlandi. Yoq bolghan milletlerning wetinini, u yerde dolet qurushqa qabiliyetlik bolghan milletler ozlirige weten qildi....Burinqi we ikkinji dunya urushidin keyin En'giliye, Firansiye, Amerika, Osmanli qatarliq buyuk imperiyiler Yawropa, Asiya, Afriqa, Amerika, Awistiraliye qit'eliride mustemlikisi astidiki milletlerning musteqilliqini berdi. Bir munce milletler ozlirining milli dolitini qurushqa muweppeq boldi. Burunqi dunya urushi bashlan'ghanda birmu Erep doliti yoq idi. Bugun 20 din artuq Erep doliti bar. 1991-yili Sowet Ittipaqining tarqilishi bilen bu kommunizim impiriyisining icidin 15 milli dolet otturigha ciqti. 90-yilidin burun Turk tilida sozlishidighan bir dolet bar idi. Hazir Qibrisni qoshqanda Turki tilida sozlishidighan yette dolet bar.

Cihislowakiyede Cih bilen Silwaklar demokratik usul arqiliq bir-biri bilen kiliship, ikki milli doletke ayrildi. Birleshken Doletler Teshkilati qurulup bugun'gice 140 tin artuq dolet yengidin musteqil boldi. Bugun Mustemlikicilik siyasitini jahilliq bilen yurguziwatqan, kommunizimning eng ahirqi qorghani Zhongguola qaldi. Sherqiy Turkistan we Tibet uzun tarihtin beri musteqil dolet bolup yashighan. Zhongguogha qoshna bolup yashighan bu doletler ajizlighan yeqinqi tarihlarda Zhongguo teripidin mustemlike qilin'ghan idi. Sherqiy Turkistan bilen eyni tarihta Roslarning mustemlikisi bolup qalghan Gherbiy Turkistan bugun Qazaqistan, Qirghizistan, Tajikistan, Ozbekistan, Turkmenistan qatarliq 5 musteqil dolet supiti bilen Birleshken Doletler Teshkilatining shereplik ezaliri boldi. Bu doletlerning musteqilliqi Zhongguo teripidinmu etirap qilindi. Emma Sherqiy Turkistan bolsa peqet Zhongguoning mustemlikisi bolup qalghanliqi ucunla, Bugunki dunyada hec bir millet kormigen zulum, milli kemsitish we milli qirghinciliqqa ucrawatidu. Dunyaning siyasi tarihi shuni ispatlimaqtiki; Doletsiz millet, yaki dolet qurushqa qabiliyetsiz millet yer yuzidin yoq bolup ketidu.

Nesli tugeydu. Ularning Wetini bashqa milletler teripidin igilinidu. U wetenning ismi mustemlikici milletler teripidin ozgertilidu. Oz zeminining esli igisi bolghan helqning bu zemini ustidiki tarih izliri ocurulidu. Yoq qilinidu. Bu hil misallar tarihta kop ucraydu. 21-esirning bosughisigha kiliwatqan insaniyet dunyasi, bugun eng yuksek bilim we tehnika, eng kucluk kapital we qoral-yaraqqa ige bolushqa qarimay eng qimmetke ige boluwatqan helqaraliq mesile-insan hoquqi mesilisidur. Mushundaq bir medeniy dunyada Asiyaning merkizide pilanliq, sestimiliq turde nesli qurutiliwatqan bir helq bar. Bu, Sherqiy Turkistan helqidur.

Sherqiy Turkistan helqi Hon Impiriyisini, Kok Turk Impiriyisini, Urhun Uyghur

Impiriyisini, Qarahanlar Impiriyisini, Se'idiye Hanliqi Impiriyisini qurghan parlaq otmushke ige qehriman we medeniyetlik bir nesilning ewladliridur.

Wetinini Zhongguoluqlargha tartquzup qoyushtin bashqa hec bir gunahi bolmighan Sherqiy Turkistan helqi mustemlike hayatida uzun yil dawam qilghan Milli haqaret, harlinish, acliq we yoqsuzluqtin keyin, yeqinqi 50 yil icide asta-asta oz wetinide az sanliq halgha cushup qelishi, oz wetinide hec heq-hoquq, etiwarining yoqliqi, Zhongguoluqlar teripidin insan qatarida korulmesliki

helqimizning taqitini cekige yetkuzgen idi. Mao ning olumidin keyin Zhongguoni kuceytish iradisige kelgen Dingxiaoiaoping hokumiti Sherqiy Turkistanning ham-eshyasigha tarihta hec korulmigen bir ishtiha bilen hujum qildi. Zhongguo kocmenliri selkebi, kelkunkebi eqip kelmekte. Sherqiy Turkistanning putun bulung-pushqaqliri bes-bes bilen Bulang-talang qilinmaqta. Tengriteghining shimali we jenubining ekologiyilik tengpungluqi eghir derijide buzulmaqta. Munbet yaylaqlar buzulup kocmen zhongguoluqlargha bolup berilgecke carwiciliq bilen hayat kecurup kelgen Qazaq, Qirghiz we Mongghul helqining olumdin bashqa tallaydighan yoli qalmidi. Su menbeliri Bingtuen dep atalghan kocmenler yerleshken yengi sheher, yengi yezilargha eqitilghini ucun tarihtin beri dihqanciliq bilen shughullunup kelgen Uyghur helqining etiz-eriqliri, yeziliri collushup ketmekte.

Hayat menbesi kisilmekte. 30 yildin beri dawamliq partlighan Atum bombisining tesiridin buzulghan hawa kilimatining netijiside Sherqiy Turkistanning yeza'igilik, carwiciliq we baghwencilik ishliri eghir zerbige

ucrighan bir ehwalda idi. Bugun Carwiciliq,Baghwencilik, Dihqanciliq bilen kirim qilish imkaniyiti bolghan yahshi yerler yenila yerlik helqning qolidin tartip elinip zhongguoluq kocmenlerge berilmekte. Sherqiy Turkistandiki tijaret dolet himayisi astidiki Zhongguoluqlarning qolida. Tughut kontroli bahanisida Musulman hotun-qizlirigha yurguziliwatqan dolet terrori heqqidiki paji'elerni sozleshke til ajizliq qilidu. Dinimiz, medeniyitimiz, milli orp-aditimiz dawamliq besim astida tutulmaqta. Sherqiy Turkistan turmiliri yash ewladlirimiz bilen toshmaqta. Medeniy dunya teripidin "usti ocuq turme" dep teriplen'gen Sherqiy Turkistanda yerlik helqning neslining qurutulup tugutiwetilishi Zhongguo hakimiyiti teripidin pilanliq, sestimiliq ijra qiliniwatqanliqini helqimizning mutleq kop qismi tonup yetmekte, neslimizning yoqap ketishning aldini elishucun 21-esirge ozlirining milli doliti bilen kirishtin bashqa yol yoqliqinimu

cushunup yetmekte.

Sherqiy Turkistan helqi Weten we Milletning hayatini, Behit-sa'aditini, shan-sheripini, ghurur-iptiharini ebedi kapaletke ige qilidighan milli dolitini eslige kelturush ucun her qandaq bedel toleshke razi bolghan bir iradige kelmekte.

Oksigen bolmighan yerde hayatliqni tesewur qilish mumkin bolmighinigha ohshash, Bugun olum girdawigha surulup ketiwatqan Sherqiy Turkistan helqining Milli mewjudiyitini dawam etturushni, musteqil bir milli doletsiz tesewur qilish mumkin emes. Biz ozimizning issiq qeni bilen yazidighan shuarimiz shu; 21-esirni Azat we Musteqil Sherqiy Turkistan bilen qarshi alayli!

ERKINLIK WE MUSTEQILLIQNI KOZ YASHLIRI QOLGHA KELTURELMEYDU

Eziz mubarek wetinimiz Sherqiy Turkistan Hitay asariti astigha cushken putun paji`elik tarihimiz boyice helqimiz millet supitide yoq bolup ketish hewipini bugunki kundikidek jiddi his qilghan emes. Payansiz colde ussuzluqtin oluwatqan adem qandaq sugha teshna bolghan bolsa, bugun Sherqiy Turkistanda 7 yashtin 70 yashqice bolghan barliq mezlum helqimiz azatliqqa, musteqilliqqa shundaq teshna bolmaqta. Wetenni dushmen'ge tartquzup qoyup erkin, hatirjem,bayashat yashashning mumkin emeslikini Sherqiy Turkistanning eng addi bir padicisimu bilip yetti.

Birmunce motidil ziyalilirimiz, dini alimlirimiz, "Hitay kucluk dolet, biz ular bilen urushup bashqa ciqip bolalmaymiz, azraq bolsimu heqqimizni berse, qan tokushmey ular bilen bille yashap otup turayli" digen pikirde idi. Uzun yillar bu pikirning tesiride qalghan bu moysipit aq kongul, emma sadda aqsaqallirimizmu bugun gerce biz halisaqmu, hitaylarning biz bilen bille bu wetende yashashni halimaydighanlighini, bu wetende bizni tamamen yoq qilip, ozila yashashtin ibaret qara niyitining barlighini eniq korup yetkenlikini etirap qilishmaqta.

Yashlirimiz her hil bahaniler bilen hitaylar teripidin olturulmekte, turmilerge tashlanmaqta, Sherqiy Turkistanni bir dozaqqa aylandurmaqta. Hitay hakimiyiti

"qeni emdi qolungdin kelse otturigha ciq" dep cish -tirniqighice qorallinip helqimizni qirip tashlash ucun her minut teyyar turmaqta.

Bolupmu Sowet ittipaqi parcilinip, biz bilen ohshash din, ohshash til, ohshash orp-adetke ige qerindash Qazaqistan, Qirghizistan, Ozbekistan,Tajikistanlar musteqil bolghandin keyin, Hitay hakimiyiti, Sherqiy Turkistan helqini qirip tashlap, zeminini ebedi dawagersiz qilip ozining zemini qiliwelish ucun aldirap herket qilmaqta.

Dunya jama'etcilikimu hitaylarning bu qara niyitini bilip milletning azatliqi ucun du'a qilish bilen ceklinip qalmighan .oz qoligha qilic elip Musulmanlarning jihadqa (dushmen'ge qarshi urushqa) qomandanliq qilghan emeliyette bir Musulman zulumgha qalghan bolsa,putun dunyadikiMusulmanlargha jihad periz qilin'ghan.

Sahabilar soyumluk peyghembirimizdin "jennet qeyerde" dep sorighanda ,peyghembirimiz qolidiki qilicni korsitip "jennet bu qilicning sayisida "dep jawab bergen. Hitayning zulumidin qahshap, yighlap kozliri kor bolghanlar ozining kozini emes, dushmenning kozini kor qilishni oylap baqtimu? Her waqit namazlirida Hudadin ozlirining hitaydin qutulushini tiligenler,soyumluk peyghembirimizning qoligha qoral elip andin Musulmanlargha azatliq yaratqanliqini oylap baqtimu? Men bu so'allarni bezilerdin sorisam, ular "mining qolumdin nime keletti?" dep jawab berdi.

Eger "mining qolumdin nime keletti" deydighan on neper Sherqiy Turkistanliq bir yerge kelip teshkinlense, yaki yuz, yaki ming, yaki onming, yaki yuzming, yaki bir milyon "mining qolumdin nime keletti" deydighan Sherqiy Turkistanliq bir yerge, bir teshkilat astigha jem bolsa ,ozining qandaq yimirilmes kuc bolidighanliqini oylap kordimu? Azatliqni ,musteqilliqni, erkinlikni koz yashliri bilen,du'a telepler bilen qolgha kelturgen birmu helq yoq ,bundaq misal tarihta hem yoq. Wetenning her bulung -pucqaqlirigha aqqan koz yashliri ,aqqan qanliri ,dert-peryadlirini tohtitish ucun , bulap ketishken bayliqlirimizni ,harlan'ghan mubarek dinimizni ,ceylen'gen shan-sheripimizni,haqaretlen'gen milli ghururimizni qoghdash ucun qolimizgha qoral elip bizni olturushke kelgen dushmen'ge qaritip oq etishtin bashqa tallaydighan yolimiz yoq.

Eger bizge yeqinliship kelgen olum aldida sukut qilip tursaq,putun millet olup

tugeymiz, neslimiz tugeydu,qewrimizge kelip du'a qilidighan ewladlirimiz qalmaydu. Putun tarihimiz boyice bu weten zeminida seltenet qurghan ,qanliri bilen qehrimanliq dastanliri yazghan ,shehid bolghan hujudi bu zeminning tupraqlirigha qoshulup ketken ejdadlirimizning rohi aldida qara yuz bolimiz, yaratqan janabi Allaning aldidimu asi bolup ketimiz. Eger neslimiz dawamliq dawam etsun disek qolimizgha qoral elishimiz teshkillinishimiz,shahadet sherbiti icishke Allah hozurida qesemyad qilip otturigha ciqishimizgha toghra kelidu.

Olumni kozge alghanlar ucun qarishimizdiki dushmenning kucining qancilik kop yaki az bolishining ehmiyiti yoq,qoydek jim tursaq hemmimiz olimiz,eger ozimizni qoghdashqa qoral alsaq az olimiz ,balilirimiz oz wetinide erkin ,azade,behitlik yashaydu.

Bizning qewrimizge kelip Qur'an oquydighan, du'a qilidighan, bizdin ghururlinidighan ewladlirimiz bolidu.Biz heqiqeten az we ajiz, emma hitay: bularning wetini nahayiti keng, bayliqi mol,ozi az we ajiz, bulargha bir az bolsimu heq-hoqoq bereyli, dep oylidimu?

Bizni adem qatarida kordimu? Biz ularning aldida qance bicare bolghanseri, ular

shunce ghaljirlashti. Bizni qurut -qongghuz qataridimu kormidi. Biz az bolsaqmu,

qoralsiz bolsaqmu, ajiz bolsaqmu, weten- bizning. Biz kucimizni ana wetinimizdin alimiz, az bolghan ,emma heqliq bolghan, bir qomandan astida uyul tashtek uyushqan millet yaki qewimlerning ozliridin necce hesse kop dushmen ustidin ghelbe qilghan tejirbiler bar. Biz bir milyart hitay milliti bilen urushmaymiz, bizni millet supitide yoq qiliwetishni pilanliq, sestimiliq kop terepke alghan hitay hakimiyet kucliri bilen urushimiz. Biz bir mezgil kop ciqim tartishimiz mumkin,bu ciqim, bu bedel, wetinimizning, millitimizning abedi ciqim tartmasliqining ,bedel bermeslikining kapaliti bolup qalidu.

Bir ghaye ucun birleshken we ghaye ucun barliqini qurban qilishqa teyyar insanlardin teshkil tapqan kuc gerce kicik bolsimu, ajiz bolsimu, kucluk dushmen ustidin ghalip kelidu, bundaq misallar tarihta kop ucraydu. Musulmanlar teripidin yahshi bilingen meshhur Bedir urushi buning eng tipik misalidur:

Mekke-Medine arisidiki Bedir colide Muhemmed Eleykisalam qomandanliqidiki

Sahabilar 305 kishi idi. Kopincilirining minidighan at yaki togiliri yoq idi, oqya qilicliri yitersiz idi. Ebujehil qomandanliqidiki Mekkidin kelgen Mushriklar 950 kishi bolup, hemmisi serhil at-togilerge min'gen idi. Qolliridiki qoralliri serhil idi. Musulmanlarning ishengen Ilahi we Peyghembiri bar idi.

Ularda urushta olsek shehit bolimiz, Allaning jennitige kirimiz, hayat qalsaq ghazi digen shereplik namgha ige bolimiz, digen itiqadi bar idi. Birmu Musulmanlarda olumdin qorqush digen tuyghu yoq idi. Mushriklar meghrur we hakawur idi. Musulmanlarni olturup terik qalghanlirini esirge elip Mekkige heydep kirip sazayi qilish hawayi-hewiside korengleshmekte idi. Urush bashlinip bir necce minut Musulmanlar heqiqeten eghir weziyette qaldi. Musulmanlarning sepi uzulup ketip qalsa meghlubiyettin qecip qutulghili bolmaytti. Musulmanlar soyumluk Peyghembirining qomandanliqida ajayip qehrimanlar bilen qilic oynitiwatatti. Muhemmed Eleykisalam Musulmanlarning ghelbisi ucun janabi Alladin arqa-arqidin du'a telep qildi. "Ya Rebbim, shu bir ucum Musulmanlar halak bolup ketse, yer yuzide sanga ibadet qilidighan adem qalmaydu" dep yalwurmaqta idi.

Urushiwatqan ikki terep bir-birlirini yahshi tonuytti, bezilirining dadisi Musulman terepte urushiwatqan bolsa, balisi kapir terepte urushiwatatti. Bir anidin tughulghan bir oghul Musulman terepte bolsa, yene birsi kapirlar terepte idi. Sahabilerning ajayip qehrimanliqi netijiside, eskiri kuc jehette 3 qat ustun bolghan Mushriklar meghlup boldi. Sahabilerdin 14 kishi shehit boldi.

Mushriklardin qomandani Ebujehil qatarliq 70 neper dushmen olturuldi, 70 nepiri esir elindi. Musulmanlar bu urushta kop miqtarda gheniymetler aldi. Bedir urushining ghelbisi netijiside bugun Islamiyet dunyasining hemme qit'esige tarqilishqa wesli boldi. Bugun Musulman bolghanliqimizdin shereplen'gen ikenmiz, Peyghembirimizge egiship Islamiyetni qoghdash ucun Bedirge jengge kirgen, shu 305 neper Sahabigha wijdani burcimizni his qilmay turalmaymiz.

Mubada Bedir urushida 305 neper Sahabe icide bir neccisining imani sus bolup,

qorquncaqliq qilip cikingen bolsa, Sahabilerning sepi buzulghan bolsa qandaq bolatti? Buning aqiwitini oylashning ozi bir qorqunuctur. Dimek, bir ghaye ucun kuresh qilghan insan u ghayige nisbeten kucluk itiqad bolishi lazim. Bu ghaye ucun birlikke kelgen insanlarda shehsi gherez bolidiken, ghayini emelge ashurush yolida bolunush peyda bolidu. Bu bolunush bir munce yahshi niyetlik ademlerning iradisini jarahetlenduridu. Bolunush meghlubiyetning signalidur.

Bir ghaye ucun toplan'ghan bir top insanning oz icidin buzulghanliqini his qilghan dushmen, tebi'iyki bularning icidiki shehsi gherezliri bolghan, iradisi ajiz ademlerni bezi menpe'etlerni wede qilish bilen ozi terepke tartidu. Setilish we ha'inliq ene shundaq bashlinidu. Shuning ucun bir inqilapta dawamliq turde parcilinishning aldini elish lazim, sepni buzush niyitide bolghanlar sezilgen haman, tehi sep buzulmastin turup, u buzghuncini yoq qilish lazim. Bu pirinsip milliy birlikni qoghdash ucun, ghayini mustehkemlesh ucun, ghelbini temin etish ucun bek muhim.

Sherqiy Turkistanning azatliqi ucun yolgha ciqqan her-bir wetenperwer, her-bir mujahid milliy birlikni,buzghuncilardin qoghdashta her daim hushyar bolishi lazim.

ENG MUHIM MESILE MILLETNING SALAMETLIGINI ESLIGE KELTURUSH

Bir milletni bir gewde dep tesewur qilsaq, bedinimizning bir yeride jarahet yaki

aghriq bolsa putun wujidimiz rahetsiz bolidu, pikir qilishimizdin bashlap her qandaq ushshaq herketlirimizgice tesir korsitidu. Shunga kesel bolghan ademlerning dawalinishigha aldirishimu, salametlikni eslige kelturush, aghriqtin qutulup normal rahet hayatqa erishish ucundur.

Sherqiy Turkistan 1878-yili Zozungtang teripidin istila qilin'ghandin bashlap we

1884-yili Mencing handanliqi teripidin wetinimizning ismi biz ucun haqaretlik bolghan "shinjiang" qilip ozgertilip, payansiz ana tupraqlirimiz Zhungguo heritiliri icige elinghandin bashlap 100 yildin artuq waqit otti. Gerce helqimiz qul bolushqa bir kunmu razi bolmidi. Milliy mujahidini tohtatmidi. Buning munasiwitide 20-esirning aldinqi yerimida ikki qetim musteqil "Sherqiy Turkistan" doliti qurdi. Biraq, dushmen helqimizni basturupla qalmay, yene bir tereptin arimizdin ha'in terbiyilesh we ishlitishte hic bir mustemlikici millette bolmighan heli-mikirlik tejirbe-sawaqlargha ige boldi. Bolupmu 50-yildin beri kommunist hitaylar ha'in-munapiqlarning quli bilen helqimiz ustidin qirghinciliq yurguzushte tarihi muziylarda qoyup kelicek dunyagha ibret qilghudek rezil siyasetlerni qollandi.

Biz ozimizdin ming hesse kucluk bolghan dushmen kucliri bilen mujadile qilip bashqa ciqishimiz ucun, hujudimizdiki jarahet bolghan weten ha'inliri, milliy munapiqlarni qet`iy bir shekilde bir terep qilishimiz lazim. Bu ha'in-munapiqlar milliy rohimizdiki kir, milliy ehlaqimizdiki noqsanlardur.Bizning milliy ehlaqimizgha weten ha'inliri millet munapiqliri arqiliq singdurulgen eng haqaretlik kesilimiz--rohimizni cirmighan qulluq zenjiridur.

Qulluq rohidin kiliwatqan oz teqdirining aqiwitige boyun egish we yaki catiqi bolmasliq milliy birlikning buzulushidin kelip ciqqan bash-bashtaqliq, her-kim ozini eqilliq, ozini toghra sanashtin kelip ciqqan ittipaqsizliq, hic sewepsiz, korelmesliktin menbe alghan oz-ara ocmenlik tuyghusi, qisqisi milliy kimligimiz we milliy teqdirimizning eng heterlik noqtilargha berip yetiwatqanliqini bilip turup, weten we milletning shan-sheripini qoghdash ucun olup ketiwatqanlar, turmilerde azap cikiwatqanlarni korup turup, ana wetinining ozige yukligen wezipisini ada qilalmighanliqidin wijdan azabi his qiliwatqan ehwal astidimu, yiterki men sebri qilip turay, men olmey salamet turup turay, belkim bir kuni yurtimiz, tuyuqsiz azatliqqa eriship qalar digen ham hiyallar bilen oz-ozini aldap kiliwatqan nurghun ademler bar. Bularning kop sandikisi etrapta abroyi bar, milletning kelicigi ucun bashqilar tereptin yol korsetkuci dep qaralghan

ademlerdur. Emma ular weten'ge jiddi hizmet qilmasliqtiki wijdan sotidin ozini qacurush ucun, milliy qismitimizning teturlikini Hudagha artip qoyidu. Wetinimizning beshigha kelgen tarihtiki teleysizliklerning jawapkarliqini ejdatlirimizgha yuklep qoyidu. Ozlirining qolidin hec ish kelmeslikini bolsa dushmenning kucluk we rehimsizlikini sewep qilip korsitidu. Bu seweplerning arqisida ularning ozliri etirap qilishtin iza tartidighan olumdin qorqush tuyghusi bar, Bu, qorqush tuyghusining arisida ularning ozlirimu his qilmaydighan, gheyri hakimiyet teripidin uzun yillardin beri sehri kuc bilen ularning rohigha selinghan qulluq zenjiri bar. Milyonlighan yahshi ademlerning rohi sehipiside bolghini ucun carisiz halda qol qushturup turushmaqta. Bu pursetni gheniymet bilgen millet ha'inliri, weten satqunliri, weten-milletke haqaret qilishta, dushmen'ge satqunluq qilishta, dunya rikortini buzup tashlimaqta.

Wetini gheyri millet teripidin ishghal etilgende yat hakimiyetke hizmet qilidighan ademler birmunce doletlerde bolghan hadise, mesilen: ikkinci dunya

urushida Germaniye Firansiyeni besiwalghanda Yawropaning eng medeniyetlik, eng ghururluq Firansus milliti icidin Germanlargha hizmet qilghanlar bolghan, eyni zamanda Yapunlar Zhungguoni besiwalghanda Yaponlargha hizmet qilghan birmunce Zhungguoluqlar bolghan. Emma bularning bir qismi jan beqish ucun dushmen'ge hizmet qilghan bolsa, bir qismi, doletni we milletni dushmenning tehimu eghir ziyan'gha ucrishidin qoghdap qelish mehsitide hizmet qilghan, bir qismi dushmen'ge hizmet qilish ucun weten'ge, milletke eghir ziyanlarni salghan we tarihta weten ha'ini digen nam bilen lenetlen'gen. Emma bizning millitimiz icidin ciqqan wetenpurush ha'inlargha ohshash, oz millitining pis'hilogiyisi qandaqliqini,qandaq qilip bu milletni milliy ghururi we milliy iradisini tarmar qilghili bolidighanliqini, bu milletni qandaq qilip yuwashlatqili

bolidighanliqini, qandaq qilip yoqatqili bolidighanliqini heqqide dushmen hakimiyitige eqil-jasaret bergen, hetta oz millitige bolghan milliy qirghinciliqni we iqtisadi talan-tarajni tizlitish heqqide Beijingge het yezip yollighan'gha ohshash misallarni dunyaning hec-bir yeride tapqili bolmaydu.

Ular, oz millitining nesli qurup tugigende Hitaylarning ha'inlarghimu hec hajiti

qalmaydighanliqini eqlige kelturgini yoq. Biz Uyghurlarda weten heqqide gep bolghanda wetenni anigha ohshitidighan adet bar. Sha'irlirimiz she'irlirida "Ana

Weten" dep yazidu. Nahshicilirimiz nahshilirida "Ana Weten dep towlaydu.

Hemmeylen "Ana Wetinim" deymiz. Dimek weten bizni tuqqan anigha ohshash eziz we mubarektur. Mubada birer yerde oz-ara jidel-majra bolup qilip, birsi yene

birsini "anangni palan qilay" dese, anisi haqaretlenguci eger acciqi yaman birsi bolsa, bu meydanda olum ciqidu, eger haqaretke ucrighuci ajiz we kucsizbolghandimu bu ahanetni ishitken haman ursun yaki urulsun ozini biler-bilmes qarshi terepning yaqisigha yepishidu. Dimek biz Uyghurlar ucun anining sheripini qoghdash eng muqeddes, jandinmu uluq bir mejburiyettur. Bu, mejburiyet neziryede emes, orup- adetlirimizde biz bilen bille yashimaqta. Wetinimiz bolsa, putun millitimizning Anisi, dushmen bizge Anangni palan qilay dewatqini yoq, emeliyette qiliwatidu, animizni ayaq-asti qiliwatidu, depsende qiliwatidu, harlawatidu, ippet-numusimizni ayaq astida ceylewatidu, biz milyonlighan weten perzenti acciq we koz yashlirimizni icimizge yutup, koz aldimizda, yurugimizni pare-pare qilidighan bu paji'eni korup turup, qolimizdin hec ish kelmigenligi ucun her kun carisizliq icide ming olup, ming tiriliwatimiz. Buni az dep, arimizdin beziler ciqip oz anisining put-qollirini cushep dushmen'ge tutup beriwatidu.

Ozliri eqilsiz turuqluq, peqet dushmenning konglini hosh qilish ucun, oz anisini qandaq ayaq-asti qilish heqqide eqil ugutush ucun terishiwatidu. Ey mezlum millet, sizning dushmengighu kucungiz yetmeydiken, siz bilen bille bu Ana Wetende tughulghan, Weten'ge we sizge tarihimiz boyice hec kecurgili bolmaydighan ahanet we haqaretlerni kotergen arimizdiki shu bir ucum satqinlarghimu kucingiz yetmemdu? Aringizda olumdin qorqqini ucun ming yashqa kirgen adem barmu? Hojayini aldida ghaljir itqa ohshash qawap sizge hujum qiliwatqan bu asiylarni qutrashtin tohtutush ucun oyingizde ishlitidighan bir picaqmu yoqmu? ha'inlar tohu yurek, eng qorquncaq, emma pursetperes, shehsiyetci, nam shohretke eng amraq mel'unlarning arisidin ciqidu. Siz ularni

tillisingizmu, jama'et aldida yuz abroyini cushersingizmu ularning perwayi

pelek, cunki, siz yaman korginingiz ucun, ular hojayinidin tehimu kop mukapatqa erishidu. Rahet-paraghetlik hayati tehimu milletning qenigha muhtaj bolidu. Bu ha'inlargha, bir wetenni, bir milletni, bir kicik mashinigha yaki bir necce yilliq shehsi raheti bedilige tegishkili bolmaydighanliqini cushendurush lazim.

Buni cushendurushning eng toghra yoli, ha'inlarni, bu wetendin,bu millettin, bu

hayattin wida etturush!. Ular gorge kirgendin keyin, ne weten'ge, ne milletke ziyan salalmaydu. Dimek, eng ziyansiz ha'in -uluq ha'indur. Terik ha'in bolsa, uluq ha'inlardin ibret alidu,hec bolmighanda milletke haya bilen mu'amile qilishni ugunidu. Emma, ha'in beribir ha'indur, yilan postini tashlisimu, huyini tashlimaydu, buni bilish lazim. Bugun, Wetinimizdiki Wetenperwer imanliq mujahidlar shehid boluwatidu,biguna yashlirimizni olturup, turmilerge qamawatidu,. Wetenni, milletni soygen wetenperwer ziyalilirimiz, wetenperwer dini zatlirimiz, wetenperwer yash-ewladlirimiz, yeza we sheherlerdiki eghir ishsizliq we kundin kun'ge eghirlishiwatqan yoqsulluq ustide qayghuruwatidu. Wetinimizde eciliwatqan tebi'i bayliqlarda eghir bir jismaniy ish bilen ishleshni halighan ishsiz insanlirimizning bu addi telepliriningmu ham-hiyalgha aylinip qeliwatqanliqidin qayghuruwatidu. Muhtajliqtin birmunce qizlirimiz icki Zhungguogha elip ketilip ippet-nomusini setip hayat kecurushke mejbur boluwatqanliqini, milyonlighan Hen ahalisi Sherqiy Turkistanda rahet yashawatqanliqigha qarimay, icki Zhungguogha pul tepish ucun kirip qalghan

yashlirimizning qolidiki pullirini tartip elip Zhungguoluq saqcilar teripidin

haywan mu'amilisi koriwatqanliqini, Wetende hayattin umudini uzgen bir munce yashlirimiz hiroin'gha, oghriliqqa we bashqa jinayetlerge adetlendurulup, milliy

rohimizni cushkinleshturush ucun yol korsitiwatqanliqini .......oylap carisiz

halda qayghuriwatqanda, ocke jan qayghusida, qassap yagh qayghusida, digendek,

weten ha'inliri bolsa "bir eksil inqilabi teshkilat tepiwalsam, bu loq goshni

hojayinigha teqdim qilip, derije atlap osiwalsam" digen hiyal bilen ishtihasi

ecip taqiti-taq bolup her yerde timisqilap yuruwatidu. Bezi munapiqlar,

tarihimizni, bugunimizni,yurguziliwatqan milliy zulumni nahayiti yahshi bilidu.

Bilimi bar, her ishta eqli ishleydu. Emma ,"bu gigant kucke teng kelish mumkin

emes, shunga tot kunluk omurni rahet otkuzey" digen hiyal bilen angliq halda

satqunluq yolini tallighan, bu hil munapiqlar yuquri we ottura qatlamlarda

bolup, kunduzi milletning aldigha ciqip "men helqim ucun ishleymen, silerni

soyimen" deydu. Kecisi, hojayinlirining aldigha kirip, kimlerning beshini elish,

kimlerni turmige qamash,kimlerni muhim ishlardin yiraqlitish heqqide eqil

beridu. Bu hil ha'inlarning bir kun artuq yashishi, Weten, Milletning hujudidiki

sap qanning bir kun artuq eqip ciqip ketishi dimektur. Yilanni korgen yerde

olturush sawaptur. Millitimizni bir saghlam wujutqa ige qilish ucun, bu

wujuttiki jarahetlerni opratsiye qilip eliwetish lazim.

ha'inlarni jazalash dewri - milli salametlikimizni eslige kelturush dewridur.

Milli ehlaqimizni, milli rohimizni, milli iradimizni eslige kelturush dewridur.

ha'inlarni jazalash dewri -milli ittipaqliqimizni emelge ashurush dewridur. Bir-

birimizge bolghan adawetni epu qilish, weten soygen putun Sherqiy

Turkistanliqlar bir tughqandur digen cushencini 7 yashtin 70 yashqice

hemmeylenning qelbige yerleshturush dewridur.

ha'inlarni jazalash dewri -tarihtiki tejirbe sawaqlarni yekunlesh asasida,

yurtimizni qutquzush ucun hazirliq qilish dewridur.

Wetinimiz gheyri millet hakimiyiti astigha kirgen tarihtin bashlap, weten

ha'inliri ashkare korengleshke bashlidi we ular peqetla, burni sezgur, nishanni

purap tapidighan it qatarida qollunulup keldi. Kommunist hitaylar Sherqiy

Turkistanni oz hakimiyiti astigha otkuzup alghandin keyin, bu itlargha, tapqan

oljini ozliri bir terep qilish ucun bezi hoquqlarni berdi. Yeni milli ha'inlarni

doletning belgilik organlirida shekilde bezi hoquqlar berildi. Ular doletning

qanun-intizamlirini ijra qilghuci bolup korunup, yurt icide tesiri bolghan,

milli yolbashcillirimizni, Dini alimlirimizni, ziyalilirimizni, yashlirimizni

tutush we yoq qilish ishlirini bijirdi. Yahshi beqilghan ha'inlar bu ishlar

bilen meshghul boluwatqan, helqimizning putun oy-pikri shu terepke jelp

qilinghan shara'itni yaratqandin keyin hitay hakimiyiti Sherqiy Turkistanning

putun bayliqini bimalal bulang-talan qilip, zawut-fabrikilarni qurup, yoqsul we

mezlum ehwaldiki Sherqiy Turkistanning icide bay, rahet we erkin yashash

kapalitige ige milyonlarce kocmen Hen jemetini yerleshturup yurtimizning

iqtisadi tizginini ularning qoligha tutquzdi. Netijide, bugunki

Hoten,Qeshqerdiki bir dihqanning yilliq daramiti 50-60 dollar etrapida bolsa,

Shihenzidiki yaki Qarimaydiki bir Henning yilliq daramiti 500-600 dollar

etrapida bir halgha keldi. Bir-biri bilen hic ziddiyiti bolmighan, gunahsiz,emma

dolet teripidin pilanliq halda periqliq yashash shara'iti yaritilghan bu ikki

millet helqi arisida bir-birige ishenmeslik, oz-ara ocmenlik, oz-ara nepret

tuyghusi yaritildi. Asman bilen zemin arisidiki shu qeder cong periqni

yaritishta Hitay hakimiyitining meqsiti eniq. Yeni Sherqiy Turkistanda Hen

millitining siyasi jehettila emes, iqtisadi jehettimu hakim millet ikenlikini

Zhongguodiki Han ahalisi aldida ispatlash bilen Sherqiy Turkistan'gha tehimu kop

kocmen jelip qilish, yerlik helqni bolsa, yashashni halisa,yoqsul we mehkum

hayatqa ten berip yashashqa mejbur qilish, eger taqet qilalmay isyan qilip

otturigha ciqsa neslini qurutup tashlap, ularning ornigha yenila Hen ahalisini

yerleshturush. Mustemlikiciler bashqa milletlerning zeminini besiwelishta u

yerdiki milletlerni behit-sa'adetke erishturush ucun emes,u milletlerni qul

qilish yaki yoq qilish bedilige yengi zeminlarni ozining qilish we oz millitige

behit-sa'adet yaritish ucun qilidu. Emma millitimiz icidin ciqqan satqin we

munapiqlar helqimizning heqqini dushmen hakimiyitige elip berishte,

Millitimizning Tarihini, Medeniyitini, Ghururini, Jasaritini untuldurup qulluq

rohigha adetlendurushte kowrukluk rol oynap qalmastin, millitimizning qenini

zeherleydighan mikropluq rolini oynimaqta. ha'inlar milli inqilab dewrliride

yaki musteqilliqimizni kolimizgha alghan zamanlarda tazilan'ghan bolsimu,

asarette yashighan zamanlarda,millettin hic tehdit kormidi. Eksice milletke

tehdit amili boldi. Ha'inlar, milletning aldidiki hel qilishqa tegishlik eng

muhim mesile idi. Millet uni hel qilmighini ucun, millet ha'inlarning aldida

mesilige aylinip qaldi. Ular dushmen himayisi astida ozlirini "milli dahi" qilip

korsitish ucun, Milli dahilirimizni yoq qildi,ozlirini "milli qehriman" qilip

korsitish ucun Milli qehrimanlirimizni yoq qildi, ozlirini "bilim ehli" qilip

korsitish ucun bilimlik ademlirimizni yoq qildi, ozlirini "dini zat" qilip

korsitish ucun Dini zatlirimizni yoq qildi. Weten satqucqa nepret qilish

en'enisige ige helqimizni, weten satqucilargha hormet qilishqa adetlendurushke

terishti. Wetenperwerlerge, milli yolbashcilargha yuksek muhebbet we hormet

korsitish en'enisige ige bolghan helqimizni, ulargha nepret qilishqa

adetlendurushke terishti. Yeni milletning rohini mest qilip turup, helq nepret

qilidighan nersige muhebbet baghlashqa, muhebbet baghlaydighan nersige nepret

qilishqa zorlidi. Bu hil ha'inliq herkiti milli hayatimizgha pewqul'adde eghir

ziyanlarni elip keldi. Bezi tarihi hadisiler bizni congqur oylandurudu. Bular

heqqide azraq tohtalmaq lazim; 30-yillarda milli azatliq we musteqilliq herkiti

putun Sherqiy Turkistan miqyasida arqa-arqidin ewij aldi. Weziyet, huddi

koklemde putun del-derehlerde ecilghan cicekler bir qattiq boranda tozup

ketsimu, ertisi kuni necce hesse artuq cicek ecilghangha ohshash idi. Bahar

mewsumida ciceklerni tozutup tugutush ham hiyal bolghinigha ohshash

wetinimizdiki milli azatliq herketlirini basturup tugutushmu imkansiz idi.

Manjuryeni Yapon'gha berip qoyghan, uning bilenla qalmay icki urush patqiqigha

petip qalghan Zhongguoning Sherqiy Turkistan'gha esker ciqirish imkaniyiti yoq

idi. Sherqiy Turkistanning icki weziyiti milli birlik sep asasidiki bir

doletning qurulushigha tamamen musa'it idi; cunki Hojiniyaz Haji Qumul we

etrapqa Hakim idi. Bu inqilab mesh'ilidin ilham alghan Turpan jama'eti Mehmut

Muhiti bashcilighida Turpanda qozghaldi we Hojiniyaz Hajini qarshi aldi. Kucarda

Tomurbeg bashcilighida qozghalghan helq Kucar, Aqsu, Qeshqergice Hakim idi.

Pamir taghlirida isyan kotergen Qirghiz Bahadirlarmu Qeshqer inqilabigha alahide

kuc qatqan idi. Eyni zamanda Ros istilasidin qecip Gherbiy Turkistandin Sherqiy

Turkistan'gha kelgen urush tejirbisi bar Ozbek qerindashlarmu Qeshqerdiki

inqilapta nahayiti muhim seplerde yer almaqta idi. Cercen-Caqiliqtin, Hoten

Yerken'gice bolghan uzun liniye Muhemmed Emin Bughra we Sabit Damollam

bashcilighidiki Hoten inqilabcilirining hakimiyiti astigha kirgen idi. Altay

Canimiqan bashcilighidiki Qazaq inqilabcilirining qolida idi. Ghuljida her-zaman

inqilab partlishi mumkin idi. Emma Sherqiy Turkistanda bir milli dolet

qurulsa,Roslarning ishghaliyiti astida turuwatqan Qazaq, Qirghiz,Ozbek qatarliq

Sherqiy Turkistan helqi bilen ohshash din, til, ohshash orup-adet we medeniyetke

ige bolghan bu helqlerning milli hisiyatlirigha ot tutushup ketish ihtimali bar

idi. Shuning ucun Istalin, Sowet Ittipaqi cegrisida orta Asiyaning kelicikige

mesh'el tutidighan bir doletning qurulushini uyghun kormidi. Istalinning,

Sherqiy Turkistanda urushiwatqan tereplerning icide yenila kona Zhungguo

mustemlikicilerning warisi bolghan Shing shiseyni qollishi we uninggha eskiri

yardem berishi, Sherqiy Turkistan musteqilliq herkitining jiddi tehdit astida

qelishi dimek idi. Bundaq bir weziyette, barliq milliy kuclerni

birleshturush,icki-tashqi weziyetni kontrol astigha elish ucun bir dolet

teshkilatigha jiddi ihtiyaji bar idi. Yeni, bir milli hokumetning qurulushi

lazim idi. Bu ishning zorurlikini eng burun his qilghan kishi Sabit Damollam

idi. U zat Hotende inqilab bashlashtin bir necce ay burun cet'eldin qaytip

kelgen idi. Sowet Ittipaqi, Turkiye, Misir, Seudi Erebistan, Hindistan qatarliq

doletlerni ziyaret qilish jeryanida bezi tehlil-tetqiqlarni elip barghan Sabit

Damollam, Hotende inqilab partlash aldida weziyet heqqide Muhemmed Emin

Bughragha bergen melumatida:Dunyada hec bir dolet Sherqiy Turkistan inqilabigha

yardem birelmeydighanliqini, inqilab partlighandin keyin, bolupmu hoshna

doletlerning qollishini qolgha kelturush lazimliqini tekitligen.

Sabit Damollam Muhemmed Emin Bughra bilen meslihetleshkendin keyin Yerkenttiki

Hoten eskerliridin 2000 kishini bashlap Qeshqerge kelip, Tumor Sijanggha

yardemliship Qeshqer Yengisheher sepiligha bikiniwalghan Tungganlarni yoqutup,

milli dialogni bashlitish ucun yolgha ciqidu. Emma, Qeshqerdiki inqilapta ikki

yuzlime, pitnici, ha'in bolghanliqi keyin bilingen bezi munapiqlar soqunup

kiriwalghanliqi ucun ular, Tumor Sijanggha bezi buzghunci meslihetlerni beridu.

Yeni Sabit Damollam jama'et icide nahayiti abroyluq we ozi Qeshqerlik bolghini

ucun hakimiyetni tartip elish mumkinlikige ishendurup, Sabit Damollamgha

nisbeten Tumor Sijangning nepritini qozghap qoyidu. Tumor Sijanggha Sijangliq

unwanini bergen Tungganlar bilen arisi buzulup, Tungganlar Qeshqer Yengisheherde

bikinip yetiwalghan, dushmen tehi yoqutulmighan bir ehwal astida,tuyuqsiz bir

kecide, yeni 1933-yili 8-ayning 2-kuni kecisi Tumor Sijang, hec oylimighan yerde

Sabit Damollamni, Muhemmed Emin Bughraning qerindishi eskiri Qomandan Emir

Abdulla (Sha Mensur) ni tutup solap qoyidu. Hotendin kelgen 2000 eskerning

qorallirini tartiwelip ozlirini heydiwitidu.

Tumor Sijangning eskerliri yengi sheherdiki Tungganlar bilen emes, Hoten

inqilabciliri bilen urushushqa bashlaydu. Tumor Sijangning Hapiz bashcilighidiki

eskerliri Qariqashqice ilgirlep baridu. Hoten eskerliri ularni cikindurup,

tekrar Yerkentkice kelidu. Minglighan Sherqiy Turkistan Muhajitliri orunsiz

bir-biri bilen etiship olidu.

1933 yili 9-ayning 28-kuni Tumor Sijang bagh seylisidin qaytip kelishide

Qeshqerde Tungganlar teripidin shehit qilinidu. Sabit Damollam turmidin ciqip

derhal hokumet qurush pa'aliyitini bashlaydu.

1933-yili11-ayning 2-kuni Qeshqerde Sherqiy Turkistan Islam Jumhuryiti

qurulghanliqini elan qilidu.

Dolet qurush Hitapnamisi Hindistan Radiosi arqiliq putun dunyagha elan qilinidu.

Ay yultuzluq hawareng bayraq Qeshqer asminida lepildeydu.

Emma, Sabit Damollam turmide yatqan we Qeshqer, Hoten inqilabciliri bir-biri

bilen qirghinciliq elip beriwatqan waqitta Urumcide weziyet Sherqiy Turkistan

inqilabcilirining ziyinigha qarap tereqqi qiliwatatti.

Sabit Damollam oylighandek, Hoja Niyaz Haji bilen Majungyingning arisini

yarashturush, Shing shiseyning emri astidiki kommunizimgha qarshi Aq Oruslarni

inqilabcilar terepke jelp qilish, eskiri kucte eghir salmaqni igellep turup,

Ros, En'glish we hitaydin ibaret uc buyuk kuc bir-birige yiguzmeslik ucun

tirishiwatqan Sherqiy Turkistandin ibaret bu loq goshni,uc buyuk kucning eskiri

kucidin ceklen'gen tengpungluqni saqlighuci rayon haligha kelturup, Ay Yultuzluq

bayraqni bu zemin ustide saqlap qelishtin ibaret, pilanning emelge eshishini

tosaydighan bezi tosqunluqlar otturigha ciqip bolghan idi; Shing shisey Hoja

Niyaz Haji bilen kiliship bolghan idi. Mu'awin re'islikke razi qilinghan Hoja

Niyaz Hajim jenupqa yolgha selindi. Ma jungyingning konglini Nanjing Hokumiti

elip bolghan idi. Jenupqa qarap yolgha ciqqan Hoja Niyaz Hajim kucliri bilen

Tunggan kucliri dawancingda qattiq jeng qildi. Hoja Niyaz Hajim eghir ciqimgha

ucrap jenupqa mangdi, arqidin Ma jungying qoghlidi. Shing shisey bolsa Urumcide

oz ishlirini tertipke saldi.

Aqsuda, Sowet K.G.B ning wekili Yusupjan Hoja Niyaz Hajim bilen korushti we

Sherqiy Turkistan Hokumitini tarqitiwetish, Sabit Damollam, Muhemmed Emin

Bughralarni olturush yaki tutup berish qarishlighida Hoja Niyaz Hajimgha qoral

yardem berish wedisini berdi we mu'awin re'islikke kapalet berdi. Sabit

Damollam, milli kuclerni birleshturush ucun milli mujadile guruppilirining eng

kucluki bolghan Qumul-Turpan kuclirining beshida Hoja Niyaz Hajimni Sherqiy

Turkistan Dolet Re'isi qilip elan qilghan idi. Bu care bilen Hoja Niyaz Hajimni

Shing we Rosning kontirolliqidin ciqirip alte sheherde Sherqiy Turkistanning

iqtisadi,siyasi we eskiri kucini retke selip, andin shimaldiki inqilabcilarning

maslishishi arqisida ahiri doletning bir putunlikini qolgha kelturushtin ibaret

istiratigiyisi peqet pilandila qaldi. Cunki Hoja Niyaz Haji tehi Qumuldiki

caghdila Ros jasusliri, yeni, millitimizning icidin ciqqan inqilabci

qiyapitidiki weten ha'inliri uning eng qenigha yerliship bolghan idi.

Jasuslarning tesiri bilen Hoja niyaz Hajimning umudi Roslargha, Roslarning umudi bolsa shingshiseyge baghlan'ghan idi. Putun milli kuc birleshkende, eskiri kuc salmiqi eghirlashqanda andin icki-tashqi dushmen kuci bilen muressege olturghili bolidighanlighini, Roslarning qollishigha erishkili bolidighanliqini Hoja Niyaz Hajim his qilghan bolsimu, uning putun diqqitini jelp qiliwalghan Ma jungyingdin qutulush ucun Roslarning qoraligha ihtiyaji bar idi.

Sherqiy Turkistanda urush qiliwatqan uc terep icide Shing shisey Yaponiyede

herbi telim alghan, yalghan kommunistliqi bilen Roslarning himayisini

qazan'ghan, Ros yardimi bilen eng zamaniwi qorallargha ige bolghan eskiri

kucning qomandani idi. Sherqiy Turkistanni igisidin sorimay Roslargha satqan bu shehis Sherqiy Turkistanliqlarning kallisini elishtin kongli eng hosh bolidighan bir jellat idi.

Ma jungying Hitay icide eskiri mektepni putturgen, yash bolushigha qarimay kop urush korgen, armiyisini eng qattiq intizam icide tutidighan bir qehriman millitaris bolup, u, milli inqilabimizning ikkinci buyuk dushmini idi. Armiyisini Zhongguoning 36-tueni dep, her yerde qoralsiz helqni bulap-talap yurgen bu banditlarning arqa teriki Nanjing Hokumiti idi.

Sherqiy Turkistan Pasporti bilen Hindistangha kelgen Sherqiy Turkistan tashqi ishlar ministiri Qasimjan Hindistandiki En'gilis Hokumitining, musteqil Sherqiy

Turkistan Dolitini etirap qilishni istigen idi. En'gilis Hokumiti siz mesilingizni Nanjing Hokumiti bilen korushup hel qiling! Biz sizni emes, Nanjing

hokumitini tonuymiz dep jawab bergen. Dimek En'gilis Hokumiti qolidin ciqip

ketish hewipi bolghan Hindistanning yenida bir musteqil doletning qurulushidin

rahetsiz his qilghan idi. Icki-tashqi weziyet eghir idi.

Sherqiy Turkistan Jumhuryitini hoshnimiz Afghanistandin bashqa hec bir dolet

resmi tonumidi. Hetta Turkiyediki putun gezit-zjornal, radio aylarce Sherqiy

Turkistanni tebriklep hewerler bergen bolsimu,Turk helqi Sherqiy Turkistan

Jumhuryitining qurulushini tebriklep tenteniler qilghan bolsimu, Turkiye

Hokumiti we yaki tashqi ishlar ministirligi hec bir tiwish ciqarmidi. Cunki

Roslarning cishigha tegip qoyushtin qorqatti. Icki-tashqi dushmen kucler yengi

tughulghan Sherqiy Turkistan Jumhuryitini bushukide bughup yoq qilishni

pilanlawatqan we bu pilanni ijra qiliwatqan bir waqitta, Sherqiy Turkistandiki

mujahid guruppilarning tehimu zic ittipaqlishish zorurlikini bar idi. Hoja Niyaz

Hajim Aqsudin cikinip Qeshqerge kiliwatqinida Sabit Damollam Atushqa qeder kelip putun jama'etni toplap Dolet murasimi bilen Hoja Niyaz Hajimni qarshi aldi we Qeshqerdiki dolet sariyini boshutup Hoja Niyaz Hajimgha berdi. Hoja Niyaz Hajim Qeshqerde bir aymu turmastin Yerkentke cikindi we bashqilarmu Yerkentke cikinishke mejbur boldi. 1934-yili 4-ayning 11- kuni Hoja Niyaz Hajimning buyruqi bilen Mehmut Muhiyti, Sabit Damollamni tutup, qollirini arqisigha baghlap Hoja Niyaz Hajimning aldigha elip keldi.

Sabit Damollamni Roslargha tapshurup berish ucun Aqsugha yolgha saldi, Hoja Niyaz Haji Sabit Damollamni tutup berish qarshilighida Roslarning bermekci bolghan qorallirini elish ucun Orkesh tamgha ketti. Roslar Aqsuda Sabit Damollamni tapshurup elip, Urumcige apirip shingshiseyge tapshurup berdi. Orkesh tamda Roslarning wedisi yalghan ikenliki bilindi. Roslardin bir talmu miltiq alalmighan Hoja Niyaz Hajim yenila Roslarning tapshuruqi bilen Aqsugha keldi. Undin keyin mu'awin Jushi bolush ucun Urumcige ketti.

Men bu yerde tarihi jeryanlarni sozlimekci emes,hadisilerdin uqughucilarning

hewiri bolsunki, men dimekci bolghan esli mahiyetni cushensun digen niyette u, tarihlargha bir az tohtaldim. Ipadilimekci bolghan mehsidim shu:

Dunyada elan qilinghan Sherqiy Turkistan Jumhuryitining Dolet Re'isi bolghan

Hoja Niyaz Hajim ,yeni u, Dolet Qanunining,Dolet Re'isining wezipiliri

parigirapining 2- maddisida "Dolet Re'isi helq teripidin 4 yilliq muddet ucun

saylinidu.

Emma Islamning, Wetenning we Milletning azatliqi ucun qehrimanlarce

jeng qilip, musteqilliqimizni kapaletke ige qilghan Dolet Re'isimiz Hoja Niyaz

Hajim omrining ahirighice Doletning Re'isidur, uning bu supitini putun helqimiz

we armiyimiz testiq etidu" dep yezilishi bilen putun Doletning we Milletning

teqdir tizgini tapshurulghan bu adem 1934- yili 2- ayning 25- kuni hokumettin

mehpi halda Sowet ittipaqi bilen 11 maddiliq bir kelishim tuzgini ucun Sherqiy

Turkistan Hokumiti bu ehwaldin hewer tepip 3-ayning 2-kuni ministirlar

Kabintida, Hoja Niyaz Hajim bilen Sowet ittipaqi imzaligham kelishimi inawetsiz

elan qilishi bilen hokumet icide qayta ittipaqlishishning mumkin

bolmaydighanliqi ashkarlinidu. Bu pursetni gheniymet bilgen Sowet ittipaqi

Sherqiy Turkistan'gha 7 ming kishilik armiyeni kirguzup hawadin we yerdin milli armiyege hujumgha otidu. Shing shiseyning ,Tungganlarning we Roslarning eng zamaniwi qorallirigha ige bolghan eskerliri teripidin terep-tereptin hujumgha ucrawatqan milli armiyimizning meghlubiyitini, milli hakimiyitimizning yeqilishini tosup qelish tes idi. Bu meghlubiyetni biz ewladlirimizgha cushendurelmeymiz, emma, dolet re'isi bolghan Hoja Niyaz Hajimning, Bash ministir we bu Doletni qurghuci bolghan Sabit Damollamni tutup, bu doletning dushmenlirige teslim itishini biz qaysi mentiqe bilen tesewwur qilishimiz mumkin?

Ewladlirimizgha qaysi yuzimiz bilen, qaysi tilimiz bilen,qandaq

cushendureleymiz? Hoja Niyaz Hajim, Sabit Damollamni qacuriwetishi mumkin idi. Roslargha, shingshiseyge "qecip ketip qaldi,tutalmidim" deyishi mumkin idi. Eger Hoja Niyaz Hajimning Sabit Damollamgha nisbeten heqiqeten kecurgusiz bir ocmenliki bolsa tutup ozi olturuwetishi mumkin idi. Emma undaq qilmidi. Sabit Damolllamni dushmen aldida pulgha yarimas bicare adem qilip korsitish ucun qollirini baghlap, yalang ayaq mangdurup, cac-saqallirini osturup dushmen'ge teslim qildi.

Sabit damollam Urumcide eng eghir jismaniy we meniwi qiyin-qistaqlargha elindi. Sabit Damollam tutulup taki Hoja Niyaz Hajim 1942-yili olturulgen'ge qeder 8 yil icide Sherqiy Turkistanda Sabit Damollam qatarliq milli inqilab yol bashciliri, inqilabcilar we inqilabqa hisdashliq qilghuci Uyghur,Qazaq,Qirghiz,Ozbeklerdin bir milyon besh yuz ming adem Shing

shisey teripidin olturuldi. Barliq olturulidighanlar Hoja Niyaz Hajimning koz

aldida olturuldi. Olturidighan adem tugep Hoja Niyaz Hajim yalghuz qalghanda,

Hoja Niyaz Hajimgha, Sabit damollamni tutup berishke meslihet bergen we righbet bergen Hajimning eng yeqinidiki weten ha'inliri Shing shiseyning emri bilen Hoja Niyaz Hajimni olturup bir kecide Urumcining sepilidin jesidini tashqirigha tashlap qoydi.

Sabit Damollam Qeshqerde we Buharada oqughan, Qeshqer Hanliq Mediriside kop yil Mudderis bolghan, keyin Ghuljidiki Jama'etning teklipi bilen 1929-yili Ghuljigha kelip bir necce yil Ghuljida Qazi Mudderislik qilghan, usta natiq we Dini alim idi.

1930-yili Muhemmed Emin Bughra Ghuljigha kelgende ikkeylen inqilab heqqide

meslihet qiliship, inqilabni Hotende bashlashni uyghun korup,Sabit Damollam

cet'elge, Muhemmed Emin Bughra Hotenge yolgha ciqqan. Sabit Damollam inqilab harpisigha ulgurup kelish wedisi boyice Hindistan arqiliq Hotenge kelgen.

Hotende inqilab ghelbe qazan'ghandin keyin, Muhemmed Emin Bughra, Sabit

Damollamni Dolet Re'islikige korsetkende, Sabit Damollam :inqilab Hotende

partlidi. Birincidin her-birlirining gheyriti bilen bu ish boldi. Ikkincidin

men, Qeshqerdin kelip Hotendiki inqilabning beshigha kiliwalsam inqilabning

kucuyishi ucun taza paydiliq bolmaydu, dep qobul qilmighan. Dimekcimenki;

Muhemmed Emin Bughragha ohshash,Sabit Damollammu alijanap kishi idi. Bugun biz 1933-yili qurulghan Sherqiy Turkistan Islam Jumhuryitining doletteshkilati, dolet qanuni, bankiciliq, icki-tashqi siyaset heqqide birmunce hojjetlerdin

Sabit Damollamning neqeder bilimlik,neqeder tedbirlik we dunyani toghra

cushen'gen bir dolet erbabi ikenlikini korup alalaymiz. Mushundaq bir tarihi

shehisni, bir Doletning qurghucisini bir Millettin bolghan bir necce adem

Yerkenttin Aqsugha qeder bir ikki hepte colde elip mangghanda Milletning bu yol

Bashcisini, Milletning shan-sheripini qutquzush ucun yigirme-ottuz neper Weten oghlining ciqmighanliqi insanni tehimu ecinduridu.Hoja Niyaz Hajim jahil,oqumighan bir adem bolsimu, emma bir milli qehriman idi.

Tarihi shara'it we etraptiki buzuq ademler uni bu hata yolgha bashlap qoydi.

Emma, Urumcige uning bilen bille kelip, uning rahitini korgen birmunce

kishilerning bolushigha qarimay,Hoja Niyaz Hajim olturulgen'de Urumcide hec

bolmisa on-yigirme adem kocigha ciqip "Bizning bashliqimiz Qeni? Uni kim

olturdi?" dep hokumet binasi aldigha barghini yoq, bir ikki oghul bala ciqip

hokumet binasining derizilirige tash atalighini yoq. Insan oylunup qalidu.

Nimishqa bu Millet oz teqdiri bilen, ozining yol bashciliri bilen, ularning

olumi bilen catighi yoq? Qehriman bir nesilning ewladi bolghan bu helq nimishqa bu qeder bicare, qorquncaq we bash bashtaq halgha kelip qaldi.

1933-yili 11-ayning 12-kuni Qeshqerde qurulghan Sherqiy Turkistan Islam

Jumhuryitining Dolet Re'isi we Hokumetning Bash Ministiri ene shundaq alemdin otti.

1944-yili 11-ayning 12-kuni Ghuljida qurulghan Sherqiy Turkistan Jumhuryitining Re'isi Elihan Toremning teqdiri nime boldi? Elihan Torem 1920 -yilliri Perghane wadisida Roslargha qarshi partizanliq kureshlerde aldinqi seplerde urush qilip qehrimanliq korsetken bolup, Gherbiy Turkistandiki inqilab meghlubiyetke ucrighandin keyin, Sherqiy Turkistan'gha

kelgen we uzun yil Shing shiseyning turmisida qalghan Dini alim, pishqan eskiri Qomandan, yitishken bir siyasiyon we pewqul'adde natiq idi. 1944-yili Ghuljida partlighan inqilabta biwaste qomandanliq qilghan we 1944-yili 11-ayning 12-kuni qurulghan Sherqiy Turkistan Jumhuryitining Re'islikige saylan'ghan, 1945-yili 4-ayning 8-kuni Sherqiy Turkistan milli armiyesi qurulghanda Marshal unwani berilgen bir kishi idi. Roslarning dushmen ikenlikini bilip turup, ulargha ihtiyajimiz bolghanliqi ucun Roslar bilen eng yahshi munasiwette otush ucun diplomatik gheyret korsetken idi.

Roslarni hatirjem qilish ucun, doletning eng yuquri qatlamlirigha Ros terepdari emma wetenning musteqilliqi, milletning azatliqi ucun kuresh qilghan qabiliyetlik yashlarni qoyghan idi. Elihan Torem sheriqtiki siyasetcilerge ohshash, ushshaq menpe'et ucun Dolet hakimiyitini guruhwazlar teshkilati qilmighan idi. Sherqiy Turkistandiki Musulman Turk helqlerning birlik, barawerlikini temin etip qalmastin, Musulman bolmighan, Turk

erqigha mensup bolmighan helqlernimu ohshash barawerlik, ohshash hoquqqa ige qilghan idi.

Milletlerning barawerliki,Milletlerning bir-birige bolghan ishenci,

Milli dostluq eyni zamanda Sherqiy Turkistan'gha hoshna bolghan putun doletlerge ulge yaratqudek bir adalet ustige qurulghan idi. Dolet we armiyening yuquri qatlimida Uyghur,Qazaq,Qirghiz,Ozbek, Tatar, Mongghul, Tunggan, Shibe, Ros, Hitay qatarliq her millet wekilliri yer alghan bolup hemmisi emeliy hoquqqa ige kishiler idi.

Sherqiy Turkistanni oz wetinim dep sanighan milli kucler bir arigha kelgini ucun,qisqa waqit icide Altaydin taki Ghuljigha qeder payansiz zeminlarda Sherqiy Turkistan bayriqi astigha birleshturulgen muntizim armiyening sanini 40 minggha yetkuzup, aldinqi septiki armiye Urumcining derwazisi sanalghan Manasqa kelgen idi. Jenupta Qarasheherning Yultuz, Aqsuning Bay,

Konasheher, Qeshqerning Tashqorghan, Qaghiliq, Poskam nahiyeliri Sherqiy

Turkistan bayriqi bilen shereplen'gen. Hitay eskerliri aldi-keynige qarimay

Zhungguogha qeciwatqan bir weziyette,yeni 1945-yili 9-ayda, Roslar,Sherqiy

Turkistanning Manas we Jenupta ilgirlewatqan milli armiyeni mejburen

ilgirleshtin tohtatti. cunki 1945-yili 8-ayning 14-kuni Zhungguo Sowet dostluq

kelishimi Moskiwada imzalan'ghan idi. Milli iradimizning ocuqtin-ocuq

tosqunluqqa ucrawatqanliqini, Sowet bilen Zhungguo arisida sodisi qiliniwatqan

Sherqiy Turkistanning nahayiti erzan'gha setilip ketish ihtimalini toluq his

qilghan Elihan Torem, Milli armiyening tohtimay ilgirlishini halisimu, hokumette kop sanliqni igiligen we Roslargha qattiq ishen'gen Milli rehberler Roslarning korsetmisi boyice Hitaylar bilen kelishim qilish terepdarida cing turdi.

1946-yili 1-ayning 2-kuni bashlanghan muresse muzakirisi 1946-yili 6-ayning

6-kuni 11 maddiliq kelishim bilen tamamlandi. Bu Sherqiy Turkistanning Dolet

Bashliqi Elihan Toremni we Sherqiy Turkistan Dolitini otturidin yoq qilish idi.

Buning ucun, Ros jasusliri burunla "Elihan Torem Enjanliq Ozbek, bir Ozbekning

Sherqiy Turkistan Dolitining Re'isi bolishi bolmighan gep" dep heliqning

mehelliwazliq hisyatidin paydilinip pitne-pasat tarqitishqa bashlighan idi.

Urumcide kelishim tuzup 7 kundin keyin, yeni 1946-yili 6-ayning 13-kuni

Ghuljidiki Ros Konsuli Elihan Toremni bir jeep mashinigha olturghuzup kecide

Qorghasqa apardi we Sowet cigrisi terepke otup tohtidi. Bir Doletning Re'isini,

40 ming kishilik muntizim armiyening Bash Qomandanini, Ghuljidiki kicikkine bir Ros konsulining tutup ketish jasariti qeyerdin keldi? Bu doletke, bu helqqe, bu Armiyege bundaq eghir haqaret qilish jasaritini kim berdi? Bu ish bashqa milli rehberlirimizning sukut qilip turushini qolgha kelturgendin keyin ijra qilindi.

Emma, Milli armiye icide Elihan Toremning qolidin Qehrimanliq Midalliri alghan

bir necce Ofisser jengci ciqip, Ros konsulini tutup "Re'isimizni ber, bermiseng

seni olturimiz" dep miltiqni uning cekisige tengligen bolsa idi, bu milletning

muhebbiti bar yolbashcilirini qoghdashni bilidighan bir millet ikenlikini

ewladlirimiz aldida